ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଭକ୍ତ ନିଜ ଜୀବନ କାଳରେ ପରମତୀର୍ଥ ମାନସରୋବର ଦର୍ଶନ ନିମିତ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ପର ଥାଆନ୍ତି । ସନ୍ଥମାନେ ତୁଳସୀଦାସ କୃତ ଶ୍ରୀ ରାମଚରିତ ମାନସକୁ ପୃଥିବୀର ମାନସରୋବର ବୋଲି ମୁକ୍ତ କଣ୍ଠରେ ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି । କୈଳାସ ପର୍ବତସ୍ଥ ମାନସରୋବର ସହିତ ଏ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ତୁଳନା କରି ମାନସରୋବରଠାରୁ ଶ୍ରୀ ରାମଚରିତ ମାନସକୁ ଅଧିକ ଗୌରବାନ୍ୱିତ ପୂର୍ବକ ମତଦାନ କରି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି -

“यहां नवरस है, रस एक वहां

यहां संथो की बानी है,

पानी नहीं ।

यहां जो डूबता सो

तरजाता

वहां जो डूबता सो

मर् जाता ।”

ଉପରୋକ୍ତ ପଂକ୍ତି ଗୁଡ଼ିକରେ यहां (ଏଇଠି) ଓ वहां (ସେଇଠି) ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ଯପୂର୍ଣ୍ଣ । यहां ବା ଏଇଠି ଶବ୍ଦ ଶ୍ରୀରାମଚରିତ ମାନସ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ । ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏକ ପ୍ରକାର ଆତ୍ମୀୟତା ରହିଛି । ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜକୁ ତା’ ଭିତରେ ସାମିଲ କରିଦେବା ପରି ଉତ୍କଣ୍ଠା ରହିଛି, ସୁଯୋଗ ରହିଛି । ମାତ୍ର ମାନସରୋବର ପାଇଁ वहां ବା ସେଇଠି ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି, ଯାହା ନିଜଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଏକ ସ୍ଥାନ ପରି ମନେହୁଏ । ପୁଣି କୈଳାସ ଶିବଙ୍କ ଆବାସସ୍ଥଳୀ । ମାତ୍ର "ତାତେଂ ରାମଚରିତ ମାନସ ବର । ଧରେ ଉ ନାମ ହିୟଁ ହେରି ହରଷି ହର” । ଅର୍ଥାତ୍ ରାମଚରିତ ମାନସର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ହର ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି ।

ଆଳଂକାରିକମାନେ ସାହିତ୍ୟରେ ନବରସର ପରିକଳ୍ପନା କରିଛନ୍ତି ।

ନବରସ ହେଲା (୧) ଶୃଙ୍ଗାର (୨) ହାସ୍ୟ (୩) କରୁଣ (୪) ବୀର (୫) ଭୟାନକ (୬) ବୀର (୭) ଅଦ୍ଭୁତ (୮) ରୌଦ୍ର ଓ (୯) ଶାନ୍ତ ରସ । ରସ ସଂଖ୍ୟାକୁ ନେଇ ଆଳଙ୍କାରିକମାନଙ୍କର ମତଭେଦ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ ହେଁ ଏହି ନବରସ ପ୍ରାୟତଃ ସର୍ବଜନ ସ୍ଵୀକୃତ । ତୁଳସୀ ରାମାୟଣ ବା ଶ୍ରୀ ରାମଚରିତମାନସ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏହି ନବରସର ଅବତାରଣା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅଛି, ଚମତ୍କାର ଭାବେ କରାଯାଇଛି । ଏପରିକି ତୁଳସୀ ଦାସଙ୍କ ରଚନାର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଶ୍ଳୋକର ମଧ୍ୟ ଏହି ନବରସର ସନ୍ଧାନ ସହୃଦୟ ପାଠକେ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧି କରି ପାରିବେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ଶ୍ଳୋକକୁ ଗ୍ରହଣ କରା ଯାଇପାରେ -

ଯସ୍ୟାଙ୍କେ ଚ ବିଭାତି ଭୂଧର ସୂତା ଦେବୋପଶା ମସ୍ତକେ

ରାଲେ ବାଳବିଧୁର୍ଶଳେ ଚ ଗରଳଂ ଯସ୍ୟୋରସି ବ୍ୟାଳରାଟ୍ l

ସୋଽୟଂ ଭୂତିବିଭୂଷଣଃ ସୁରବରଃ ସର୍ବାଥିପଃ ସର୍ବଦା ଶର୍ବଃ ସର୍ବଗତଃ ଶିବଃ ଶଶିନିଭଃ ଶ୍ରୀଶଙ୍କରଃ ପାତୁମାମ୍ ।।୧।।

ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ସନ୍ଥ ତୁଳସୀ ଦାସ ଶିବଶଙ୍କର ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଓ ତତ୍ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ନବରସର ଅବତାରଣା ମଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ଶ୍ଳୋକର ଆଦ୍ୟରେ ସେ କହିଲେ “ଯସ୍ୟାଙ୍କେ ଚ ବିଭାତ ଭୂଧରସୂତା” ଅର୍ଥାତ୍ ତାଙ୍କ (ଶିବ) ଶରୀରରେ ଭୂଧରସୂତା ପାର୍ବତୀ (ପତ୍ନୀ) ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି । ଏଥିରେ ଶୃଙ୍ଗାର ରସ, ତା’ପରେ “ଦେବୋପଗା ମସ୍ତକେ” ଅର୍ଥାତ୍ ଦେବ+ଆପଗା = ଦେବୋପଗା, ଆପଗା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନଦୀ ଦେବୋପଗା ହେଲେ ଗଙ୍ଗା, ଶିବଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଗଙ୍ଗା ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି । ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଗଙ୍ଗା ହେଉଛନ୍ତି ଶିବଙ୍କ ଶାଳୀ । ଶାଳୀଙ୍କୁ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରିବା ହାସ୍ୟରସ ଉଦ୍ରେକକାରୀ । ଶ୍ଳୋକର ଦ୍ଵିତୀୟ ପଂକ୍ତିରେ ସନ୍ଥ ତୁଳସୀ ଦାସ କହିଲେ “ ଭାଲେ ଭାଳବିଧୁ” ଅର୍ଥାତ୍ ଶିବଙ୍କ ଭାଲରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ରହିଛନ୍ତି , ଏ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ କରୁଣରସର ଅବତାରଣା କରାଯାଇଛି । ଘଟଣା କ୍ରମେ ଗୁରୁ ଅଭିଶାପରୁ ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଶରୀର ଦିନକୁ ଦିନ କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ସେତେବେଳେ ଅନନ୍ଯୋପାୟ ହୋଇ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସେତେବେଳେ “କର୍ପୁରଗୌର କରୁଣାବତାର” ଶିବ ଦେଖିଲେ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କଲେ ହିଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏ ଶାପମୁକ୍ତ ହେବେ । ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ସେ ନିଜ ଭାଲରେ ଧାରଣ କଲେ । କୃପା କରି ଶଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ଏଠାରେ କରୁଣରସର ଅବତାରଣା କରାଯାଇଛି l

ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିବରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ କବି କହିଲେ - “ଗଳେଚ ଗରଳଂ” ଶିବଙ୍କ ଏ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ରସର ଅବତାରଣା କରାଯାଇଛି । କାରଣ ହଳାହଳ ବିଷ ବା ଗରଳକୁ ଗଳା ବା କଣ୍ଠରେ ଧାରଣ କରିବା ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ବ୍ଯାପାର । ପୁଣି କହିଲେ “ଯସ୍ୟୋରସି ବ୍ୟାକରାଟ୍” ଅର୍ଥାତ୍ ତାଙ୍କ ବକ୍ଷରେ ନାଗରାଜ ରହିଛି । ଏ ବର୍ଣ୍ଣନା ମନରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଭୟାନକ ରସର ଅବତାରଣା କରାଯାଇଛି ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଂକ୍ତି ହେଲା “ସୋଽୟଂ ଭୂତିବିଭୂଷଣଃ ସୁରବରଃ ସର୍ବାଧିପଃ ସର୍ଵଦା” , ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ଶିବ ଏହିପରି ଶ୍ମଶାନର ବିଭୂତିରେ ଭୂଷିତ (ଶ୍ମଶାନର ଭସ୍ମକୁ ଆଭୂଷଣ କରିଥିବାରୁ ବିଭତ୍ସ ରସ) ‘ସୁରବରଃ’ ବା ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠ, ‘ସର୍ବାଧିପଃ’ ବା ସବୁକିଛିର ଅଧିନାୟକ (ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଓ ସର୍ବାଧିପତି ହୋଇଥିବାରୁ ବୀରରସର ଅବତାରଣା) ଶ୍ଳୋକଟିର ଶେଷ ପଂକ୍ତିରେ ଶରଣାଗତ କରି ଲେଖିଲେ “ଶର୍ବଃ ସର୍ବଗତଃ ଶିବଃ ଶଶୀନିଭଃ ଶ୍ରୀଶଙ୍କରଃ…..” ଶିବଙ୍କ ଏ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ‘ଶର୍ବଃ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନାଶକର୍ତ୍ତା (ରୌଦ୍ରରସ) “ଶିବଃ ଶଶୀନିଭଃ ଶ୍ରୀଶଙ୍କରଃ” ରେ ଶାନ୍ତରସର ଅବତାରଣା କରି ସନ୍ଥ ତୁଳସୀଦାସ ମାନସରୋବରସୂ ଶିବଙ୍କୁ ନବରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଛନ୍ତି । ଏଭଳି ଅନେକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଶ୍ରୀରାମଚରିତ ମାନସକୁ ଋଦ୍ଧିମନ୍ତ କରିଛି ସରଳ ସାବଲୀଳ ଶ୍ରୁତି ମଧୁର ଶବ୍ଦାବଳୀରେ l ତେଣୁ ଦୁର୍ଲଭ ମାନସରୋବର ଯାତ୍ରା ଅସମ୍ଭବ ପ୍ରାୟ ମନେ ହେଉଥିବା ବେଳେ ସୁଲଭ ‘ଶ୍ରୀରାମଚରିତ ମାନସ’ର ନବରସ ଆସ୍ୱାଦନ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସୀ ନ ହେବା କାହିଁକି ??

ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ମୁକ୍ତ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ, ସମ୍ବଲପୁର

ବିଭାଗୀୟ ମୁଖ୍ୟ (ଓଡ଼ିଆ)

କୁଲିତାପଡ଼ା,ମୋଦିପଡ଼ା

ସମ୍ବଲପୁର

ପିନ୍ କୋଡ଼-୭୬୮୦୦୨

ଯୋଗାଯୋଗ -୭୯୭୮୮୬୪୬୧୨

ଶ୍ରୀରାମଚରିତ ମାନସ ଓ ମାନସରୋବର Shreeramaracharit Manas o manasarovara

ଡ.ସଙ୍ଗୀତା ନାଏକ ପୁରୋହିତ Dr Sangita Naik