ସିନ୍ଧୁ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ :-

ସିନ୍ଧୁ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସର୍ବ ପୁରାତନ ସଭ୍ୟତା | ସିନ୍ଦୂର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାର ପୂର୍ବ ହରପନ୍ ସମୟ ପ୍ରାୟ 3300 ରୁ 2500 ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ | ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପତ୍ରିକା ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ଅନୁସନ୍ଧାନରେ, ସିନ୍ଧୁ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତା ଅତି କମରେ 8000 ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ | ଭାରତର ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ସିନ୍ଧୁ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତା ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ଯାହା ହରପନ୍ ସଭ୍ୟତା ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା | ଏହା ପ୍ରାୟ 2500 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲା | ବର୍ତ୍ତମାନର ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାର ସ୍ଥାନ ପାକିସ୍ଥାନ ଏବଂ ଆଫଗାନିସ୍ତାନର କିଛି ଅଂଶରେ ବିସ୍ତାର ହୋଇଛି |

ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଆବିଷ୍କାରରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ଇଜିପ୍ଟ, ମେସୋପୋଟାମିଆ ଏବଂ ଚୀନ୍‌ର ପୁରାତନ ସଭ୍ୟତା ଅପେକ୍ଷା ଇଣ୍ଡସ୍ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତା ଏକ ଉନ୍ନତ ସଭ୍ୟତା ଥିଲା। ଏହି ସଭ୍ୟତା ସିନ୍ଦୂର ଏବଂ ଘାଗର / ହାକ୍ରା (ପ୍ରାଚୀନ ସରସ୍ୱତୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା) ନଦୀ କୂଳରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା | ମୋହେନଜୋଡାରୋ, କାଲିବାଙ୍ଗା, ଲୋଥାଲ, ରାଖୀଗିରୀ ଏବଂ ହରପ୍ପା ଇଣ୍ଡସ୍ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ | 2014 ମସିହାରୁ ହରିୟାଣାର ଫତେହାବାଦ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ବଡ ଗାଁ ଭୀର୍ଦାନା ଠାରେ ଇଣ୍ଡିଗୋ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତାର ସର୍ବ ପୁରାତନ ସହର ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି | ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରାୟ 7570 ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ | ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ତଥା ଐତିହାସିକମାନେ ବିଶ୍ଵାସ କରନ୍ତି ଯେ ସିନ୍ଦୂର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା ଏକ ଉଚ୍ଚ ବିକଶିତ ସଭ୍ୟତା ଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ସହରଗୁଡ଼ିକ ବହୁଥର ବାସ କରି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

ଇଣ୍ଡସ୍ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତା କ’ଣ?

ଇଣ୍ଡସ୍ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତା ହରପନ୍ ସଭ୍ୟତା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା ଏବଂ ଗ୍ରୀଡ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏହାର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଯୋଜନା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ |

ଇଣ୍ଡସ୍ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତା ଏକ ବ୍ରୋଞ୍ଜ ଯୁଗର ସଭ୍ୟତା ଥିଲା ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଆଫଗାନିସ୍ତାନରୁ ପାକିସ୍ଥାନ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିଲା | ଏହି ସଭ୍ୟତା ସିନ୍ଦୂର ଏବଂ ଘାଗର-ହାକ୍ରା ନଦୀର ଉପତ୍ୟକାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା |

ମୋହେନଜୋଦରୋ |

ମୋହେଞ୍ଜୋ ଦାରୋଙ୍କୁ ସିନ୍ଧି ଭାଷାରେ 'ମାଉଣ୍ଡ ଅଫ୍ ଡେଡ୍' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ | ଏହା ଦୁନିଆର ସର୍ବ ପୁରାତନ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ସହର ଭାବରେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ | ମୋହେନଜୋଦରୋ ସିନ୍ଦୂର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାର ସବୁଠାରୁ ପରିପକ୍ୱ ସହର ଥିଲା | ଏହି ସହର ଇଣ୍ଡିଗୋ ନଦୀ କୂଳରେ ସାଖର ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ | 1922 ମସିହାରେ ଏହା ରାଖଲଦାସ ବାନାର୍ଜୀ (ଆରଡି ବାନାର୍ଜୀ) ଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ମୋହେଞ୍ଜୋ ଦାରୋ ଶବ୍ଦର ସଠିକ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉଛି 'ମୁଆନ୍ ଜୋ ଦାରୋ'।

1922 ମସିହାରେ ମୋହେଞ୍ଜୋ ଦାରୋରେ ଖନନ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାରତର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସର୍ବେକ୍ଷଣର ମହାନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଜନ୍ ମାର୍ଶଲଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଗତ 100 ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସ୍ଥାନର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ଖନନ କରାଯାଇଛି। ତେବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏଠାରେ ଖନନ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି। ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ମୋହେଞ୍ଜୋଡାରୋ ସହର ପ୍ରାୟ 125 ହେକ୍ଟର ଉପରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ଏହି ସହରରେ ଏକ ଜଳ କୂଅ ଥିଲା | ଖନନ ସମୟରେ ଏଠାରେ ବହୁ ପରିମାଣର ଅଟ୍ଟାଳିକା, ଧାତୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ସିଲ୍ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।

ମୋହେଞ୍ଜୋ ଦାରୋଙ୍କ ସ୍ଥାନ - ଏହି ସହର ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନର ସିନ୍ଧ ପ୍ରଦେଶର ଲାର୍କାନା ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ |

ହରପ୍ପା |

ହରପ୍ପା ସହର ହେଉଛି ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ପାକିସ୍ଥାନର ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥାନ | ଏହି ସହର ସାହିୱାଲ ସହରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 20 କିଲୋମିଟର ପଶ୍ଚିମ ରବି ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ | ବ୍ରୋଞ୍ଜ ଯୁଗର ସିନ୍ଦୂର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା ସହିତ ଏହାର ସଂଯୋଗ ହେତୁ ଏହାକୁ ହରପନ ସଭ୍ୟତା କୁହାଯାଏ | ଏହା ହେଉଛି ସିନ୍ଦୂର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାର ସର୍ବପ୍ରଥମ ଆବିଷ୍କୃତ ସଭ୍ୟତା | ଏଠାରେ ଖନନ ସମୟରେ ସିନ୍ଦୂର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାର ଅନେକ ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ମିଳିଥିଲା।

1921 ମସିହାରେ, ଯେତେବେଳେ ଜନ୍ ମାର୍ଶଲ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଏହି ସ୍ଥାନର ଖନନ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ସାହନିଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାନରେ ଖନନ ମଧ୍ୟ ମାଧବ ସ୍ବରୂପ ଏବଂ ମାର୍ଟିମାର ୱେହଲରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ରେଳ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ହେତୁ ଅଧିକାଂଶ ହରପ୍ପା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଖନନ ସମୟରେ, ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ତମ୍ବା ଇକ୍କା କାର୍ଟ, ଉର୍ବରତାର ଦେବୀ, ପିତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ, ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କ ଚିତ୍ର, ଗରୁଡାର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି, ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ଇଣ୍ଡସ୍ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତା ସହ ଜଡିତ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥିଲା।

କାଲିବାଙ୍ଗା |

ଏହି ସ୍ଥାନ ରାଜସ୍ଥାନର ହନୁମାନଗଡ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ | ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ କାଲିବାଙ୍ଗା ଏକ ଛୋଟ ସହର ଥିଲା। ଏହା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 4000 ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଚୀନ ସହର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ | 1952 ମସିହାରେ ଆମଲାନନ୍ଦ ଘୋଷଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଏହି ସହର ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ପରେ 1961 ରୁ 1969 ମଧ୍ୟରେ ବି.କେ ଥାପର ଏବଂ ବି.ବି ଲାଲଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖନନ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ ଖନନ ସମୟରେ ଏକ ଦୁର୍ଗ ସହିତ ଦୁନିଆର ପ୍ରଥମ ହଳ ହୋଇଥିବା ଜମି ମିଳିଥିଲା। ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ କାଲିବାଙ୍ଗା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 2900 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ବିକଶିତ ସହର ଥିଲା। ଇଣ୍ଡିଗୋ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ମଧ୍ୟ କାଲିବାଙ୍ଗା ଠାରେ ଖନନରୁ ମିଳିଛି |

ଲୋଥାଲ୍ |

ଗୁଜୁରାଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାଚୀନ ଇଣ୍ଡସ୍ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତାର ଲୋଥାଲ୍ ହେଉଛି ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ସହର | ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦର ସହର | ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାୟ 2400 ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ସହର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ | ଲୋଥାଲ 1954 ମସିହାରେ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ଖନନ 13 ଫେବୃଆରୀ 1955 ରୁ 19 ମେ 1956 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ଲୋଥାଲ ଅହମ୍ମଦାବାଦ-ଭବନଗର ରେଳ ଲାଇନର ଏକ ଷ୍ଟେସନ ଭୁର୍କି ଠାରୁ ପ୍ରାୟ 6 କିଲୋମିଟର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ ଅବସ୍ଥିତ |

ଦୁନିଆର ସର୍ବ ପୁରାତନ ଡକ୍ ଲୋଥାଲ୍ ଡକ୍ ହରପ୍ପା ସହର ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ସାବରମତି ନଦୀର ଚ୍ୟାନେଲ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିଲା | ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣିଜ୍ୟ ମାର୍ଗ ଥିଲା | ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଆରବ ସାଗରର ଏକ ଅଂଶ ଏବଂ ଏହାର ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ କୁଚ୍ ର ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା | ଏହି ସମୃଦ୍ଧ ବାଣିଜ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ମୋତି, ରତ୍ନ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଳଙ୍କାର ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆ ଏବଂ ଆଫ୍ରିକାର ଦୂର କୋଣକୁ ପଠାଗଲା | ସେହି ସମୟରେ, ବିଡି ତିଆରି ପାଇଁ କୌଶଳ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଏଠାରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା | କୁହାଯାଏ ଯେ ଏଠାରେ ଥିବା ଧାତୁ 4000 ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷଣ କରିଥିଲା |

ରନ ଆରାଉଣ୍ଡ:-

ଏହା ମଧ୍ୟ ସିନ୍ଦୁସ୍ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା ସହିତ ଜଡିତ ଏକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥାନ | ଚାହୁଣ୍ଡାରୋ ପାକିସ୍ତାନର ସିନ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୋହେଞ୍ଜୋଡାରୋ ଠାରୁ ପ୍ରାୟ 130 କିଲୋମିଟର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଚାହୁଣ୍ଡାରୋ ସହର ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 4000 ରୁ 1700 ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ଏକ ସହର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ | ଚାହୁଣ୍ଡାରୋ ପ୍ରଥମେ 1930 ମସିହାରେ ଏନ ଗୋପାଳ ମଜୁମଦାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖନନ କରାଯାଇଥିଲା। ଅବଶ୍ୟ, ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟ, 1935-36 ମସିହାରେ, ଏର୍ନେଷ୍ଟ ଜନ୍ ହେନେରୀ ମାକେଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆମେରିକାର ସ୍କୁଲ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିକ୍ ଏବଂ ଇରାନ ଏବଂ ମ୍ୟୁଜିୟମ୍ ଅଫ୍ ଫାଇନ୍ ଆର୍ଟ, ବୋଷ୍ଟନ୍ର ଦଳମାନେ ଏଠାରେ ଖନନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଚାହୁଣ୍ଡାରୋ ଇନ୍ଦ୍ରାଗୋପ୍ ବିଡି ଉତ୍ପାଦନ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା | ଏଠାରେ ଖନନ ସମୟରେ ଇଟା ଉପରେ ବିଲେଇ ଗୋଡାଉଥିବା କୁକୁରର ପାଉ ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।

ଧୋଲାଭିରା

ଭାରତର ଗୁଜୁରାଟର କୁଚ ଜିଲ୍ଲାର ଭଚା ତାଲୁକାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥାନ ଧୋଲାଭିରା ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି। ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗାଁର ନାମକରଣ କରାଯାଇଥିଲା | 1960 ମସିହାରେ ଧୋଲାଭିରା ନିବାସୀ ଶମ୍ଭୁଦାନ ଗାଡିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସାଇଟ୍ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା | ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ, ଗରହାଭଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଯୋଗୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନ ପ୍ରତି ସରକାରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଧୋଲାଭିରା ଭୈଗୋଳିକ ଭାବରେ କୁଚର ରାନରେ ଥିବା ମରୁଭୂମି ଜଙ୍ଗଲ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଭିତରେ ଖାଦିରବେଟ ଦ୍ୱୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ | ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଧୋଲାଭିରା ନାଗର କେବ 120 ଏକର ଜମିରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ସହର ଥିଲା |

ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 2650 ମସିହାରେ ଲୋକଙ୍କ ସମାଧାନ ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 2100 ପରେ ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏକ ସମୟ ଆସିଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଏହି ସହର ଖାଲି ରହିଲା | ତଥାପି, ଲୋକମାନେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 1450 ମସିହାରେ ପୁନର୍ବାର ଏଠାରେ ବସବାସ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ | କିଛି ଆବିଷ୍କାର ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 3500 ରୁ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ବସବାସ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ |

5 ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଧୋଲାଭିରା ଦୁନିଆର ବ୍ୟସ୍ତବହୁଳ ମହାନଗର ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଇଥିଲା | 2021 ମସିହାରେ ଚାଇନାରେ ଆୟୋଜିତ ୟୁନେସ୍କୋ ଅନ୍ଲାଇନ୍ ବୈଠକରେ ହରପନ ଯୁଗର ଧୋଲାଭିରା ସହର ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ତାଲିକାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା।

ହରିୟାଣାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାନାୱାଲି, ସିନ୍ଦୂର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା ସହିତ ଜଡିତ ଏକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥାନ | ଏହା ରେଙ୍ଗୋଇ ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା | କୁହାଯାଏ ଯେ କାଲିବାଙ୍ଗା ସରସ୍ୱତୀର ନିମ୍ନ ଉପତ୍ୟକା ଉପରେ ଥିବାବେଳେ ବାନାୱାଲି ଉପର ଉପତ୍ୟକାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଏହି ସାଇଟ୍ ପ୍ରାଚୀନ ସହର କାଲିବାଙ୍ଗା ଠାରୁ 120 କିଲୋମିଟର ଏବଂ ଫତେହାବାଦ ଠାରୁ 16 କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ | ଏଠାରେ ଖନନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରଏସ ବିହଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ ଖନନରୁ ତିନୋଟି ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ରମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି - ପ୍ରି-ହରପନ୍ (ଆର୍ଲି-ହରପନ୍), ହରପନ୍ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ହରପନ୍ |

ଏହି ସମୟର କୁମ୍ଭାରରେ, ପୂର୍ବ-ହରପନ ଚିତ୍ରିତ ମୋଟିଫ୍ ସରଳ ଏବଂ ବିରଳ ହୋଇଗଲା | ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଧଳା ରଙ୍ଗର ବ୍ୟବହାର କମ୍ ଲୋକପ୍ରିୟ ହେଲା | ଏଠାରେ ଖନନ ସମୟରେ ଡିସ୍ ଅନ୍-ଷ୍ଟାଣ୍ଡ, ବେସନ, ଟ୍ରଫ୍, ପାତ୍ର ଏବଂ ପାତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ମିଳିଥିଲା | ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଏଠାରେ କମ୍ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର, ଶେଲ୍ ଏବଂ ତମ୍ବା ଚାନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ମିଳିଥିଲା |

ହରପ୍ପା, ମୋହେଞ୍ଜୋଡାରୋ, ବନାଭାଲୀ ଏବଂ hol ୋଲାଭିରା ଚାରୋଟି ପ୍ରମୁଖ ହରପନ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ | 1999 ସୁଦ୍ଧା, ଏଠାରେ 1,056 ରୁ ଅଧିକ ସହର ଏବଂ ବସତି ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା | ଏଥିପାଇଁ ସିନ୍ଦୂର ଏବଂ ଘାଗର-ହାକ୍ରା ନଦୀ ତଥା ସେମାନଙ୍କ ଉପନଦୀଗୁଡିକରେ 96 ଟି ସ୍ଥାନ ଖନନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ହରପ୍ପା, ମୋହେନଜୋଡାରୋ, ଧୋଲାଭିରା ଏବଂ ରାଖୀଗରୀ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସହରାଞ୍ଚଳ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା |

ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା/ Indus Valley Civilization

..