ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣମୀର କୋହଲା ପାଗ, ରାସ୍ତାଘାଟ ପାଣି କାଦୁଅରେ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ । ନିହାତି ଦରକାର ନ ହେଲେ ଘରୁ ବାହାରିବାର ଘୋର ଅନିଚ୍ଛା । ଏଭଳି ଏକ ସମୟରେ କବିଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା । ଜନ୍ମ ସମୟର ସାହିତ୍ୟିକ ସ୍ଥିତି ପ୍ରତି ଏକ ତୀବ୍ର ଆହ୍ୱାନ । ପ୍ରକୃତିଳ ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନତା ପରି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସାହିତ୍ୟ ଥିଲା ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବିଲୋପର ଚକ୍ରାନ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସାହିତ୍ୟ ପାଇଁ ଘୋର ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ ଆଣି ଦେଇଥିଲା । ହେଲେ ଟିକିଏ ଗଭୀର ଭାବେ ଦେଖିଲେ ଜାଣି ପାରିବା। ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ପାଗ ହିଁ କୃଷି ପାଇଁ ଏକାନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ, ଏ ପାଖରେ ଗଛଲତା ଛନଛନିଆ ଲାଗେ l ଠିକ୍ ସେମିତି ଲାଗେ ଆଧୁନିକ ଯୁଗର ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଭିତରେ ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସମୂହ । ସେ ଅଗଷ୍ଟ ୯ ତାରିଖ ହେଉ ଅଥବା ଝୁଲଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ପୂଣ୍ୟତିଥି ହେଉ ମନେ ପଡ଼େ ସେଦିନ ଧନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ପବିତ୍ର ବରପାଲିର ସେହି ଗାଁ ମାଟିକୁ । ସେ ଉଇହୁଙ୍କାରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବାଲ୍ମିକୀ ନ ହେଲେ ବି ପଙ୍କରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପଦ୍ମଟିଏ । ନିଜ ଜନ୍ମ ସଂପର୍କରେ କବିଙ୍କ ଲେଖନୀ କହେ -

ହରିଦ୍ରତା ପଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋ ଜୀବନ ସର

ଜଞ୍ଜାଳ ଜଳଦ ଜଳେ ଆବିଳ ଉଦର

ଏ ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ ଅନେକ ସମାଲୋଚକ ତାଙ୍କୁ ନିରାଶାବାଦୀ କବି ବୋଲି ବିଚାର କରନ୍ତି । ମାତ୍ର ଏଥିରେ ଦୁଃଖର ଲେଶ ମାତ୍ର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ ବୋଲି ଆମେ ବୁଝିବା ଯେତେବେଳେ ଆମେ ତା’ର ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଦେଖିବା ।

ଶରଦ ସଦୃଶ ତୋତେ କରି ଦରଶନ

ହୋଇ ଯାଉଅଛି ସେ ତ ସ୍ୱତଃ ପରସନ୍ନ

ବିକଶିତ ହେଉଅଛି ହୃଦୟ କମଳ

ସତେ କି ପାଇଲା ଦେବି, ତୋ ପଦ ସମ୍ବଳ ?

ଶରଦ ଉପଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୋଖରୀରେ ପଙ୍କ ଓ ଆବିଳ ଜଳ ନ ଥିଲେ ପଦ୍ମ ଫୁଟେ ନାହିଁ । ତେଣୁ କବି ପରୋକ୍ଷରେ ଏଠି ସ୍ଵୀକାର କରିଛନ୍ତି ଯେ ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଦୁଃଖ ଓ ଜଞ୍ଜାଳ ନ ଥିଲେ ସେ ସାର୍ଥକ କାଳଜୟୀ ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ନାହିଁ । ସ୍ୱଭାବ କବିଙ୍କର କାଳଜୟୀ ସୃଷ୍ଟି ତପସ୍ଵିନୀ ସମକାଳୀନ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଏକ ନୀରବ ପ୍ରତିବାଦ ।

ଭାରତୀୟ ପ୍ରାଚୀନ କାବ୍ୟ ପ୍ରତି କବିଙ୍କର ଗଭୀର ଅନୁରକ୍ତି ଥିଲା ଓ ସେ ଥିଲେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ସ୍ଵାଭିମାନୀ । ସୀତା ଚରିତ୍ରାୟନ ପାଇଁ ବାଲ୍ମିକୀ ରାମାୟଣ ଓ କାଳିଦାସଙ୍କ ରଘୁବଂଶକୁ ସେ ଆଦର୍ଶ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ହେଁ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ଵଗତରେ କବିଙ୍କ ଆତ୍ମାଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ପର୍ଶରେ ଏହା ଚମତ୍କାର ରୂପଲାଭ କରିଛି ।

ସୀତା ବିସର୍ଜନ ପରେ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱଗତ କାଳିଦାସଙ୍କ ରଘୁବଂଶରେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ । -

ରାଜର୍ଷି ବଂଶସ୍ୟ ରବି ପ୍ରସୂତେ

ରୂପସ୍ଥିତଃ ପଶ୍ୟତି କିଦୃଶୋୟମ୍ ।

ମତ୍ତଃ ସଦାଚାର ସୂଚେଃ କଳଙ୍କ

ପୟୋପବାତାଦିବ ଦର୍ପଣସ୍ୟ ।

ଯତ୍ ସାବିତ୍ରେର୍ଦୋପିତଂ ଭୂମିପାଲୌ ।

ଲୋକଶ୍ରେଷ୍ଠୈଃ ସାଧୁଶୁଦ୍ଧଂ ଚରିତମ୍ ।

ମତ୍ ସମ୍ୱନ୍ଧାତ୍ କଷ୍ମଳା କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ସାତ୍ୟେଦସ୍ମିନ୍ ହନ୍ତଧିଙ୍ ମାମ୍ଧନ୍ୟମ୍ ll

ଅନୁରୂପ ଭାବେ ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କ ସୀତା ତପସ୍ଵିନୀରେ କହିଛନ୍ତି -

ବଂଶର ଜନକ ତୁମ୍ଭ ଏହି ଦିବାକର

ଭୁବନ ମଙ୍ଗଳ ଦାନେ ସଦା ମୁକ୍ତକର ।

ଧରାଧାତ୍ରୀ ସ୍ଵରୂପିଣୀ ଏହି ଭାଗୀରଥୀ

ତୁମ୍ଭର ବଂଶର ଚିର ବିଖ୍ୟାତ କୀରତି

କୀର୍ତ୍ତି ଅନୁରୋଧେ ସିନା କଲ ମତେ ତ୍ୟାଗ

ଏ ତୁମ୍ଭର ଉପଯୁକ୍ତ କର୍ମ ମହାଭାଗ

ଏହି କୀର୍ତ୍ତିପତାକାରେ ପାପିନୀର ଚିତ୍ର

ରହିଯିବ ଏହା କିନ୍ତୁ ବିଷମ ବିଚିତ୍ର

ଧିକ୍ ମୋ ଜୀବନ ନାଥ!

ଏକା ମୋହ ଲାଗି

ଅକଳଙ୍କ ଥାଇ ହେବ ଅପଯଶ ଭାଗୀ ।।

ଯୁଗେ ଯୁଗେ କବିତ୍ଵରେ ନାରୀ ଭାବ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି । ରୀତିଯୁଗୀୟ କବି ଭାବେ ସୁପରିଚିତ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କର “ଓ କରିବି ଆଲୋ ଦାସୀ ଡାକିଲେ କିଶୋରୀ” ଏହାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ ବୈଷ୍ଣବ କବିମାନେ ରାଧା ଭାବ ନେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖେ ଆତ୍ମ ସମର୍ପଣ କରିବାର ଦେଖାଯାଏ । ଠିକ୍ ସେହିପରି କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର ସୀତାଭାବ ନେଇ ଏହି ସ୍ୱଗତ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତ୍ମ ସମର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି । ସମଗ୍ର ତପସ୍ୱିନୀ କାବ୍ୟରେ ସୀତା ନିଜ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନିଜକୁ ହିଁ ଦାୟୀ କରିଛନ୍ତି । ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଗତରେ ଆମେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖୀ ମଣିଷକୁ ଦେଖୁଁ ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ପାଇଁଁ ନିଜକୁ ଦାୟୀ କରିଛନ୍ତି । ସାଧାରଣ ମଣିଷ ନିଜ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅନ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦିଏ l ମାତ୍ର ଦିବ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟା ସ୍ୱାଭାବିକ୍ ଭାବେ ଅନ୍ୟକୁ ଦୋଷାରୋପ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ଦୋଷକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ । ତେଣୁ ଦିବ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟା କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର ସୀତାଙ୍କ ଏହି ସ୍ଵଗତ ଭିତରେ ଆତ୍ମାଭିବ୍ୟକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଗୋଟିଏ ପଟେ ଜୟଗାନ କରିଛନ୍ତି ଆମର ଭବ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ପରଂପରାର ଓ ଅନ୍ୟ ପଟେ ସଚେତନ କରେଇ ଦେଇଛନ୍ତି ସୁପ୍ତ ଓଡ଼ିଆଙ୍କୁ । ଯେ ପ୍ରକୃତରେ ମଣିଷ ନିଜେ ନିଜର ଭାଗ୍ୟ ନିିର୍ମାତା ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ । ପ୍ରଥମ ସର୍ଗର ଏ ସ୍ଵଗତୋକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ କବି ସୀତା ଚରିତ୍ର ଜରିଆରେ ଦୁଃଖୀ ମଣିଷର ଦୁଃଖର କାରଣକୁ ଖୋଜି ପାଇଛନ୍ତି ତା’ରି ଭିତରେ l ଏହାଛଡ଼ା ତପସ୍ୱିନୀ କାବ୍ୟର ପରିଣତି ଏକାଦଶ ସର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ଚରିତ୍ରର ସ୍ୱଗତୋକ୍ତି ସୁନ୍ଦର ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିିତ l

ଯେତେବେଳେ ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ମୁନି ମୁଖରୁ ରାମକର୍ତ୍ତୃକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପର୍କରେ ଶୁଣିଛନ୍ତି । ସେତେବେଳକୁ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ଵଗତ ଏ ଚରିତ୍ରର ଅନ୍ୟ ଏକ ଦିଗକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛି , କବିଙ୍କ ଭାଷାରେ-

କାହିଁ କେଉଁ ରୂପେ କଲା କି ଘେର ତପସ୍ୟା

ତପସ୍ୟାକୁ ତାର, ମୋର ବଳୁଛି ଲାଳସା ।

କିଏ କହିଦେବ ସେହି ତପର ନିୟମ

ନିଶ୍ଚୟ କରିବି ତହୁଁ ତପ ଗୁରୁତମ ।

କେ ଜାଣିବ ତାହା ପୂର୍ବତପ ବିବରଣ

ଜାଣିଥିବେ ବଶିଷ୍ଟା ଦି ମହାଋଷି ଗଣ ।

ନ ହେଲେ କି କଲେ ତାକୁ ରାଜ୍ଞୀ ମନୋନୀତ ?

ତାଙ୍କ ମତେ ହୋଇଥିବେ ପ୍ରଭୁ ପରିଣୀତ

ଉପାୟେ ଆଣିବି ସେହି ନିଗୁଢ଼ ମନ୍ତର

ବିଚାରି ଲେଖିଲେ ସତୀ ବିନୟ ପଦର ।

ସୀତାଙ୍କ ଏହି ସ୍ୱଗତରେ ଆମେ ଦେଖୁଁ ଜଣେ ଏଭଳି ମଣିଷକୁ, ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମବିଶ୍ଵାସୀ । ଯିଏ କି ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମାନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପକୁ ପାଇବାକୁ ବ୍ୟଗ୍ର । ସୀତାଙ୍କ ଗଭୀର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଏଠି ପ୍ରକଟିତ ହେଉଛି ଯେ କେବଳ ମାତ୍ର ତପସ୍ୟାର ବିବରଣୀ ପାଇଲେ ସେ ସେହି ତପସ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ପାଳନ କରିବେ । କେବଳ ମାତ୍ର ସେହି ନିଗୂଢ଼ ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ସେ ଲାଲାୟିତ ।

ପ୍ରସଙ୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଯେ କୌଣସି କବିର ଅନ୍ତଃସ୍ଵର ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ । ସେ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ ରାମାୟଣର ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନକୁ ସ୍ଵରଚିତ କାବ୍ୟର କଥାବସ୍ତୁ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବାରୁ ଉକ୍ତ ଚରିତ୍ର ଜରିଆରେ ଆମେ କବିଙ୍କର ଚରିତ୍ରକୁ କେତେ ଦୂର ପାଇପାରିବା ତାହା ତାଙ୍କର ଜୀବନୀରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ।

ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ମୁକ୍ତ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ, ସମ୍ବଲପୁର

ବିଭାଗୀୟ ମୁଖ୍ୟ (ଓଡ଼ିଆ)

କୁଲିତାପଡ଼ା,ମୋଦିପଡ଼ା

ସମ୍ବଲପୁର

ପିନ୍ କୋଡ଼-୭୬୮୦୦୨

ଯୋଗାଯୋଗ -୭୯୭୮୮୬୪୬୧୨

ସୀତାଙ୍କ ସ୍ଵଗତରେ ମେହେର କବିଙ୍କୁ ଅନ୍ବୀକ୍ଷା

ଡ.ସଙ୍ଗୀତା ନାଏକ ପୁରୋହିତ Dr Sangita Naik Purohit