ଓଡ଼ିଶାରେ ମହିଳା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ

ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ୧୯୨୧ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୩ରୁ ୨୯ ତାରିଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତରେ ଆସଥିବା ବେଳେ କାଠଯୋଡ଼ିର ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟାରେ ଯେଉଁ ବିରାଟ ସାଧାରଣ ସଭାରେ ଭାଷଣ ଦେଇଥିଲେ ସେଥିରେ ପ୍ରାୟ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସହ କସ୍ତୁର୍‌‌ବା ମଧ୍ୟ ମଞ୍ଚ ଉପରେ ବସିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହିଳା ନଥିଲେ। ହାତଗଣତି ଯେଉଁ କେତେଜଣ ମହିଳା ଥିଲେ ସେମାନେ ବାଉଁଶ ତାଟି ଆଢ଼ୁଆଳରେ ଥାଇ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଶୁଣିଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଏହା ଖୁବ୍‌‌ କଷ୍ଟ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ସଭା ପରେ ବିନୋଦ ବିହାରୀରେ କେବଳ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ସଭାର ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ୪୦ ଜଣ ମହିଳା ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଥିଲେ ଫକିର ମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ଝିଅ ସରୋଜିନୀ ଚୌଧୁରୀ, ମୋହିନୀ ମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହିରଣ୍ମୟୀ ଦେବୀ, ମା’ ରମାଦେବୀ, ସରଳା ଦେବୀ, ହୈମବତୀ ଦେବୀ ପ୍ରମୁଖ। ଏହି ସଭାରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଥମେ ପରଦା ପ୍ରଥା ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିଷୋଦ୍‌‌ଗାର କରି ନାରୀମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି, ସାମର୍ଥ୍ୟ, ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଦେଶମାତୃକା ପାଇଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରାଇଥିଲେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାରୀ ଏରୁଣ୍ଡି ଡେଇଁ ବାହାରକୁ ଆସି ଜାତୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଭାଗ ନେଇ ନାହିଁ, ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ସେମିତି ଦିବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ରହିଯିବ ବୋଲି ସେ କହିଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କର ଏହି ଉଦ୍‌‌ବୋଧନ ଓଡ଼ିଶାରେ ନାରୀ ଜାଗରଣ ପାଇଁ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ସଦୃଶ ହୋଇଥିଲା। ଏହାଛଡ଼ା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସହ କସ୍ତୁର୍‌‌ବା ମଞ୍ଚ ଉପରେ ବସିବା ଓଡ଼ିଶାର ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଆହୁରି ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। ଜାତୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ନିମନ୍ତେ ସେମାନେ ଆଗୁସାର ହୋଇଥିଲେ। ଏହାପରଠାରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ନାରୀମାନେ ଆଉ ପଛକୁ ଫେରି ନାହାନ୍ତି। ବନାଗ୍ନି ପରି ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ପୁରପଲ୍ଲୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପି ଯାଇଥିଲା। ୧୯୨୬ ମସିହାରେ ଗୟାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନରେ ଓଡ଼ିଶାର ମହିଳାମାନେ ଯୋଗଦେଲେ।

ତତ୍‌‌କାଳୀନ ଓଡ଼ିଶାରେ ନାରୀମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍‌‌ବେଗଜନକ ଥିଲା। ମା’ ରମାଦେବୀ, ସରଳାଦେବୀ, ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ ପ୍ରମୁଖ ମହିଳାମାନେ ଏହି ଦୁଃସ୍ଥିତିର ସଦୁପଯୋଗ କଲେ। ଓଡ଼ିଶାରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ପ୍ରଥା, ମହିଳାମାନଙ୍କର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା। ଛ’ ସାତ ବର୍ଷର ଶିଶୁ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିଦିଆଯାଉଥିଲା। ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ହେବାବେଳକୁ ଅଧିକାଂଶ କନ୍ୟା ବିଧବା ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ହଇଜା, ବସନ୍ତ ପରି ମହାମାରୀ ପ୍ରକୋପର କୌଣସି ନିଦାନ ନଥିଲା। ତେଣୁ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ସେ ସମୟରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଥିଲା ଓ ବାଲ୍ୟ ବିଧବାଙ୍କ ନିପୀଡ଼ନ ମଧ୍ୟ ବହୁମାତ୍ରାରେ ଥିଲା। ଏହି ନିରାଶ୍ରୟାମାନଙ୍କୁ ଥଇଥାନ କରିବାର ଏକ ବଡ଼ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ପଟ୍ଟଭୂମି। ଏହି ବାଲ୍ୟ ବିଧବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁନାମଣି ଦେବୀ, ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ ପ୍ରଭୃତିଙ୍କ ପ୍ରଚେଷ୍ଟାରେ ୧୯୨୬ ମସିହାରେ ପୁରୀଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏକ ଥଇଥାନ କେନ୍ଦ୍ର ‘ବିଧବା ଆଶ୍ରମ’। ତା’ର ଦୁଇବର୍ଷ ପରେ ଜାହ୍ନବୀ ଦେବୀ ଓ କୁନ୍ତଳା କୁମାରୀଙ୍କ ପ୍ରଚେଷ୍ଟାରେ ବାଲେଶ୍ୱରରେ ନାରୀସୁରକ୍ଷା ସମିତି ସ୍ଥାପନ ହେଲା। ଚାରିଆଡୁ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇ ଆସିଥିବା ଅସହାୟ ନିରାଶ୍ରୟା ମହିଳାମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ବୀରାଙ୍ଗନାର ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ପ୍ରାଥମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଦୁଇପ୍ରକାର ମହିଳାଙ୍କ ଥିଲା ଯୋଗଦାନ। ସରଳାଦେବୀ, ରମାଦେବୀ, ସରୋଜିନୀ ଚୌଧୁରୀ, କୁଜଙ୍ଗ ରାଣୀ ଭାବ ଦେବୀ, ହିରଣ୍ମୟୀ ଦେବୀଙ୍କ ପରି ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷିତା, ଆଭିଜାତ୍ୟ ଘରର ଝିଅ ବୋହୂ। ଯେଉଁମାନେ ପିତା, ଭ୍ରାତା, ପିତୃବ୍ୟ କିମ୍ବା ମାତୁଳମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଆସିଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ହେଲେ ଏପରି ଅସହାୟା, ନିରାଶ୍ରୟା ମହିଳା, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଏହି ଆଭିଜାତ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ମହିଳାମାନେ ଉଦ୍ଧାର କରି ଆଣିଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମରୁ ଅନେକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ। କେହି ପରିବାରରୁ ଓ ଆଉ କେହି ଗାଁ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରୁ।

ସେତେବେଳେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ଲୋଡ଼ି ଘର କୋଣରୁ ବାହାର କରି ଆଣି ରାଜରାସ୍ତାରେ ସଂଗ୍ରାମୀ ଭାବେ ଠିଆ କରାଇବା ବହୁତ ବଡ଼ ଦୁଃସାହିକ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା। ମା’ ରମାଦେବୀ, ସରଳା ଦେବୀ, ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ ପ୍ରଭୃତିଙ୍କୁ ଏଥିପାଇଁ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ଶେଷରେ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତି ହୋଇଥିଲା, ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଝାସ ଦେବା ପାଇଁ ଉସ୍‌‌କାଉଥିବା ଅଭିଯୋଗରେ ଗାଁମାନଙ୍କରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରବେଶକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ମା’ ରମାଦେବୀଙ୍କ ପଦ୍ମତୋଳା ଯାହା କାନରେ ପଡୁଥିଲା ସେମାନେ ଥୟ ଧରି ରହିପାରୁ ନ ଥିଲେ। ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ପରିବାରଠାରୁ ଲୁଚି ଛପି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଯାଉଥିଲେ। ଗହଣା ଗାଣ୍ଠି ସ୍ୱରାଜ ପାଣ୍ଠିକୁ ଦେଇ ଦେଉଥିଲେ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମକୁ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମଟି ହେଲା ଇଂରେଜମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଆହ୍ୱାନ। ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଲା ରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ କରିବା ଥିଲା ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟତମ ଆଭିମୁଖ୍ୟ। ସେ କହୁଥିଲେ ଗର୍ଭବତୀ ସ୍ତ୍ରୀଟିଏ ସନ୍ତାନ ସମ୍ଭବା ହେଲେ ଯେପରି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ହେଲା ପରେ ତା’ର ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରତିପାଳନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ଥାଏ, ମୁଁ ସେହିପରି ସ୍ୱାଧୀନତାର ଶିଶୁ କିପରି ନିରାପଦରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବ, ସେଥିପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ। ଏକପକ୍ଷରେ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିବା ପାଇଁ ସଂଗ୍ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଦେଶକୁ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ନୈତିକ ବଳରେ ବଳିୟାନ କରିବାର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା। ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରୟାସକୁ ସେ କହୁଥିଲେ ରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ। ଆମ ସଂଗ୍ରାମୀ ମହିଳାମାନେ ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଝିଅମାନେ ବାନର ସେନାରେ ଯୋଗଦେଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ପାଣ୍ଠି ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ। ପୁଲିସ ଆଢ଼ୁଆଳରେ ରହିଥିବା ସଂଗ୍ରାମୀମାନଙ୍କୁ କଂଗ୍ରେସର ବାର୍ତ୍ତା ଓ ଗୋପନୀୟ ଚିଠି ପତ୍ର ଦେଉଥିଲେ। ନବକୃଷ୍ଣ ଚୌଧୁରୀଙ୍କର କନ୍ୟା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢ଼଼ୁଥିବା ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ ପୁଲିସ୍‌‌ ଏଥିପାଇଁ ଗିରଫ କରି ଅଢ଼େଇବର୍ଷ କାଳ ଜେଲ୍‌‌ରେ ରଖିଥିଲା। ଫଳରେ ତାଙ୍କର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପାଠପଢ଼଼ା ସେଇଠାରେ ଇତି ହୋଇଗଲା। କିଶୋରୀ ଓ ଯୁବତୀମାନେ ପାମ୍ପେ୍ଲଟ ବାଣ୍ଟୁଥିଲେ। ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ସଭା ସମିତିରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ରୂପେ ଶାନ୍ତିଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ୧୯୩୨ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ପୁରୀରେ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମହିଳା ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ତାଲିମ୍‌‌ ଶିବିର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରେ ୮୮ ଜଣ ଝିଅ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ଆଗରେ ଏହି ଝିଅମାନେ ଲାଠି, ଖଣ୍ଡା ଓ ଛୁରୀ ଆଦି ଧରି ଗଣବ୍ୟାୟାମରେ ଯେଉଁ ପାରଦର୍ଶିତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ସେଥିରେ ଦର୍ଶକମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଡ୍ରିଲ୍‌‌ ଝିଅମାନଙ୍କର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ଆହୁରି ଶତଗୁଣିତ କରିଦେଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଗୀତ ଥିଲା ‘ନ ଜାଗିଲେ ଆଉ ଭାରତ ରମଣୀ, ଜାଗିବ ନାହିଁଟି ଏ ଭାରତ ପୁଣି’।

ପ୍ରଥମ କରି ୧୯୨୨ ମସିହାରେ ଗୟାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବା କଂଗ୍ରେସର ସର୍ବଭାରତୀୟ ଅଧିବେଶନରେ ରମାଦେବୀ, ସରଳା ଦେବୀ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ଏଥିରେ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ବୋଲିବାର ଅଧିକାର ପାଇଥିଲେ ସରଳା ଦେବୀ ଓ ରମାଦେବୀ। ୧୯୨୪ରେ ଡକ୍ଟର ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ ଓ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାଶ ଦୁଇବର୍ଷ ଜେଲରେ ରହି ଫେରିବା ପରେ ଯେଉଁ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା ଦିଆଯାଇଥିଲା ସେ ସଭାରେ ତାଟି ଆଢ଼ୁଆଳରୁ ବାହାରି ପଡ଼ି ଭାଷଣ ଦେଇଥିଲେ ସରଳା ଦେବୀ। ଏହା ସେ ସମୟରେ ଚାଞ୍ଚଲ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ତାହା ପରଠାରୁ ନାରୀମାନଙ୍କର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବୃଦ୍ଧି ହେଲା। ସେହିବର୍ଷ ‘ସ୍ୱରାଜ ଆଶ୍ରମ’ରେ ମହିଳା ସମ୍ମିଳନୀ ଆହ୍ୱାନ କରି ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଥିଲେ ଗୋପବନ୍ଧୁ। ଗଞ୍ଜାମରେ ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି ସମ୍ମିଳନୀଟି ଆହ୍ୱାନ କରି ସରଳା ଦେବୀ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମବଳ ସମ୍ପନ୍ନ କରିପାରିଥିଲେ। କିଶୋରୀ ମଣି ଦେବୀ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଲତା ଦେବୀ, ହୈମବତୀ ଦେବୀ ଆଦି ଏହି ସମ୍ମିଳନୀର ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଲବଣ କର, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ମହିଳାମାନଙ୍କର ରୋଷେଇ ଘରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ଲୁଣ। ତେଣୁ ଅନାୟାସରେ ଅନେକ ମହିଳାଙ୍କୁ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ କରିପାରିଥିଲେ ରମାଦେବୀ ଓ ସରଳା ଦେବୀ। ଶ୍ରୀଜଙ୍ଗରେ ପ୍ରାୟ ଦେଢ଼ହଜାର ମହିଳା ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ୬୦ ଜଣ ମହିଳା ରମାଦେବୀଙ୍କ ସହ ମିଶି ଲୁଣ ମାରିଥିଲେ। ଗଞ୍ଜାମରେ ମଧ୍ୟ ୧ହଜାର ମହିଳା ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ସରଳା ଦେବୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ।

ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହରେ ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟ କରିଥିବା ମହିଳାମାନେ ୧୯୪୨ ମସିହା ‘ଭାରତଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ’ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ବିନିଯୋଗ କରିଦେଇଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାଜରାସ୍ତାକୁ ଆସି ନିଶା ନିବାରଣ, ବିଦେଶୀ ବସ୍ତ୍ର ଦୋକାନ ଆଗରେ ପିକେଟିଂ କରିପାରୁନଥିଲେ, ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ଭାଗନେଇ ପାରୁ ନଥିଲେ, ଗୃହ କୋଣରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀମାନଙ୍କ ସେବା ଯତ୍ନରେ ଲାଗୁଥିଲେ। ଅରଟରେ ସୂତା କାଟୁଥିଲେ। ରୋଷେଇ ଘରେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଘରଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ବୁଲୁଥିବା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀମାନଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ। ପୁଲିସ ଗୁଳିକୁ ଭ୍ରୂକ୍ଷେପ ନକରି ଆତ୍ମଗୋପନ କରିଥିବା ସଂଗ୍ରାମୀମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଲୁଗାପଟା ସଫା ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ମହିଳାମାନେ ଦେଶମାତୃକା ପାଇଁ ହସି ହସି କାରାବରଣ କଲେ। ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି କାରାଗୃହରେ ରହିଲେ। କାରାଗୃହରୁ ମୁକୁଳି ଆସିବା ପରେ ପୁଣି ସେମାନେ ଲାଗିପଡୁଥିଲେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ। କାରାଗାରର ଅଭିଜ୍ଞତା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟୁଥିଲେ। ଚାରିବର୍ଷର ଶିଶୁ କ୍ରିଷ୍ଣା ମାଆ ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ସହ ଜେଲ୍‌‌ରେ ରହିଥିଲେ।

ଅବଳା ପୁଲିସ୍‌‌ ଜୁଲମର ଶିକାର ହୋଇ ସହିଦ ହୋଇଥିଲା। ପରି ବେୱାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଦୁଇମହିଳାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଖୁବ୍‌‌ କମ୍‌‌ ଲୋକେ ଅବଗତ ଅଛନ୍ତି। ବରୀ ଅଞ୍ଚଳର ସେରପୁର ଗାଁର ସଂଗ୍ରାମୀ ଭାଗବତ ନାୟକଙ୍କୁ ପୁଲିସ ବାନ୍ଧି ନେଉଥିବା ବେଳେ ଅବଳା ପୁଲିସ୍‌‌କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲା। ପୁଲିସ୍‌‌ ଏଥିରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ତାକୁ ଏକ ନାଳକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲା। ସେହି ନାଳ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲା। ଦୁଇଦିନ ପରେ ମିଳିଥିଲା ତା’ର ଶବ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଆଦୌ ଗଡ଼୍ଡଳିକା ପ୍ରବାହ ନଥିଲା। ସଂଗ୍ରାମର ବାର୍ତ୍ତାକୁ ହୃଦ୍‌‌ବୋଧ କରି ସାମାଜିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଅନୁଭବ କରି ସେମାନେ ଏ ରାସ୍ତରେ ପାଦ ଦେଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ମହିଳାମାନେ ଶରୀରରୁ ସବୁତକ ଅଳଙ୍କାର ଦାନ କରିଦେଉଥିଲେ। କେତେକ ଝିଅ ଓ ବୋହୂ ରମାଦେବୀଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ଘରୁ ଲୁଚିଛପି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଯାଉଥିଲେ। ଘରଲୋକ ନେବା ପାଇଁ ଆସିଲେ ନ ଫେରିବାକୁ ଜିଦି କରୁଥିଲେ। ରାଜାରାଣୀଠାରୁ କୁଡ଼ିଆ ଘରର ଅସହାୟ ନିରାଶ୍ରୟାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଜାଗିଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଓଡ଼ିଶାରେ ପଦଯାତ୍ରା କରିଥିବା ସମୟରେ ନାରୀମାନଙ୍କ କର୍ମତତ୍ପରତା ଦାୟିତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ, ନିଷ୍ଠା, କଷ୍ଟସହିଷ୍ଣୁତା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଭୁରି ଭୁରି ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଥିଲେ, “ଭାରତରେ ହଜାର ହଜାର ମହିଳାଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ମିଶିଛି, ସେମାନଙ୍କ କାମ ଦେଖିଛି। କିନ୍ତୁ ରମାଦେବୀ ଓ ତାଙ୍କ ଛୋଟିଆ ଦଳଟି ଯେପରି ସ୍ୱଭାବ ସୁଲଭ ଓ ସଫା ସୁତୁରାରେ କାମ କରୁଥିଲେ ସେଭଳି ମୁଁ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଦେଖି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ପାଇଁ କେବେହେଲେ ବିଶେଷ ସୁବିଧା ଲୋଡ଼ି ନାହାନ୍ତି ବା ଦାବି କରିନାହାନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର କଷ୍ଟ ସହିବା ଶକ୍ତି ଦେଖି ମୁଁ ମୁଗ୍ଧ। ଯାହା ଆଶା କରି ନ ଥିଲି ତା’ଠାରୁ ବଳି ଏମାନଙ୍କ କଷ୍ଟ ସହିବା ଦେଖି ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଭରପୂର ହୋଇଯାଇଛି।” ପଦଯାତ୍ରାବେଳେ ଗୋଦାବରୀ ଦେବୀ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ଶିଖାଉଥିଲେ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ନାରୀଶକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କର ମାନ୍ତ୍ରିକ ଭୂମିକାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ମହୀୟସୀ ମହିଳାମାନେ। ଉତ୍କଳୀୟ ମହିଳାମାନେ ଯେଉଁ ପରି ଜାତୀୟ ଚେତନାର ଉଦ୍‌‌ବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ ନିଜକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ, ତାହା କେବଳ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସିଥିବା କେତେଜଣ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟା ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା।

ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାକୁ ନିରେଖି ଦେଖିଲେ ବହୁତ ଘଟଣା ଲୋକଲୋଚନ କୁ ଆସିଥାଏ । ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟର କଥା । ମହାତ୍ମାଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସା ନୀତିକୁ ପାଥେୟ କରି ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ସଂଗ୍ରାମୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇଂରେଜ ଜାତିକୁ ଏ ଭୁଖଣ୍ଡରୁ ହଟାଇବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇପାରିଥିଲେ ୧୯୪୭ ମସିହାରେ। ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନର ଭାରତ ଥିଲା – ଯେଉଁଠି ଗରିବରୁ ଗରିବତମ ଲୋକ ଅନୁଭବ କରିବ ଯେ ଏ ଦେଶ ତାଙ୍କର ଦେଶ, ଯେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ ନୀଚ ଭେଦଭାବ ନଥିବ, ଯେଉଁଠି ମହିଳାମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରି ସମାନ ଅଧିକାର ପାଇବେ ଓ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିରେ ସହାବସ୍ଥାନ କରିବେ । ଏହାହିଁ ଥିଲା ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କର ପରିକଳ୍ପିତ ରାମରାଜ୍ୟ।

ପୁରୁଷଙ୍କ ଭଳି ବହୁ ଭାରତୀୟ ନାରୀ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ନିଜର ପରାକାଷ୍ଠା ଓ ସାହସିକତା ପ୍ରତିପାଦନ କରି ଏହି ଦେଶ ପାଇଁ ଗୌରବ ଆଣିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇ ପାରିଥିଲେ । ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜରେ ଯେତେବେଳେ ନାରୀମାନେ ପର୍ଦ୍ଦାପ୍ରଥାକୁ ବାଧ୍ୟବାଧକତାରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଓ ପୁରୁଷ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସମାଜରେ ଏରୁଣ୍ଡିବନ୍ଧ ଡେଇଁବାକୁ ବାରଣ ଥିଲା ସେହି ସମୟରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଡ଼ାକରାରେ ସାମାଜିକ ବନ୍ଧନ ଓ କଟକଣାକୁ ଏଡ଼ାଇ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଳ ଦେଇ ମହିଳାମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଯୋଗ ଦାନ କରିବା କଥା ଆଲୋଚ୍ୟ ବିଷୟ ହୋଇପଡିଥିଲା । ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ, ଭାରତଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ, ରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ବିଶେଷ କରି “ଛୁଆଁ ଅଛୁଆଁ” ଭେଦଭାବ ବିରୁଦ୍ଧରେ, ଖଦୀର ପ୍ରସାର ଓ ପ୍ରଚାର ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନାରୀମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା କରିବା ପଛରେ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀ କସ୍ତୁରବାଙ୍କ ଭୂମିକା ଥିଲା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କର ଅନୁଗାମୀ ହୋଇ ରହିଥିଲେ ଓ ସେଥିପାଇଁ ବହୁତ ତ୍ୟାଗ ନିଷ୍ଠା ଓ କଷ୍ଟ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ପଡିଥିଲା କସ୍ତୁରବାଙ୍କୁ । ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ବିଚାରରେ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ । ଏହି ଦୁଇ ରଥ ଏକ ସଂଗେ ନ ଚାଲିଲେ ସମାଜର ପ୍ରଗତି ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଗାନ୍ଧିଜୀ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିଥିଲେ । ଘର ଓ ପରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ଦେଶମାତୃକାର ପାଇଁ ସେବା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ବୋଲି ମହିଳା ମାନଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେବା ସହ ଗାନ୍ଧିଜୀ ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ କହୁଥିଲେ ‘ଘରକେ କାମ୍ କେ ସାଥ୍ ବାହାର କା କାମକା ମେଲ ବିଠାନା ହୋଗା’ । ଗାନ୍ଧିଜୀ ଚାହୁଁଥିଲେ ସ୍ୱାଧୀନଚେତା ନାରୀମାନେ ପୁରୁଷ ମାନଙ୍କ ସହିତ ସମକକ୍ଷ ହୋଇ ଏ ଦେଶରୁ ପରାଧୀନତାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୁରେଇ ଅହିଂସା ଓ ସତ୍ୟ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ନୂତନ ଦିଗଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସ୍ୱାଦ ଚଖେଇବେ ଓ ସାରା ଦେଶରେ ନୂତନ ସ୍ପନ୍ଦନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସହାୟକ ହେବେ । ସେ ଜାଣିଥିଲେ ନାରୀମାନେ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ, ସାହସୀକତାରେ ପୁରୁଷ ମାନଙ୍କ ଠାରୁ ସବୁବେଳେ ଅଗ୍ରଣୀ । ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ଓ ଯୌତୁକ ପ୍ରଥାକୁ ବିରୋଧ କରିବା ଓ ବିଧବା ବିବାହକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା, ନାରୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ନାରୀ ଜାଗରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ଭୋଟ ଦେବା ଅଧିକାର ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା ଉପରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଥିଲେ । ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଭାଷାରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଶାରୀରିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଯଦିଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ଏକ ଏବଂ ଅଭିନ୍ନ । ୧୯୧୮ ମସିହାରେ ଏକ ମହିଳା ସମ୍ମିଳନୀରେ ଭାଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ କହିଥିଲେ ନାରୀ ପୁରୁଷର ସହଗାମିନୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ମାନସିକ ଦକ୍ଷତା ପୁରୁଷ ମାନଙ୍କ ସହ ସମାନ । ପୁରୁଷର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନାରୀମାନେ ଭାଗ ନେବା ହକ୍ ଦାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପୁରୁଷ ମାନଙ୍କ ପରି ସେମାନଙ୍କର ବି ସମାନ ଅଧିକାର ରହିଛି ।

ନାରୀମାନେ ଶାରୀରିକ ଶୃଙ୍ଗାର ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ନଦେବାକୁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ଦାସତ୍ଵର ଚିହ୍ନ ବୋଲି କହୁଥିଲେ । ୧୯୨୧ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତ ସମୟରେ କଟକ ବିନୋଦ ବିହାରୀ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ମହିଳା ମାନଙ୍କର ଏକ ସଭାରେ ମହିଳା ମାନଙ୍କୁ ସୁନା ଗହଣା ଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ, ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ କିଛି ମହିଳା ତିଲକ ସ୍ୱରାଜ ପାଣ୍ଠିକୁ ମୁକ୍ତହସ୍ତରେ ଦାନ କରିଥିଲେ ଓ ରମାଦେବୀ ନିଜେ ବୁଣିଥିବା ସୂତା ମୋଡ଼ା ଏହି ସମୟରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ୧୯୨୭ ଡିସେମ୍ବର ୪ ତାରିଖ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମପୁର ରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ମହିଳା ମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ କହିଥିଲେ – ସମସ୍ତେ ବିଦେଶୀ ଲୁଗା ପିନ୍ଧିବା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ ଓ ଖଦୀର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ । ସୁନ୍ଦର ଶାଢ଼ୀ ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ । ଖଦୀ ପାଣ୍ଠିକୁ ଯେଉଁମାନେ କିଛି ଦାନ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଚାନ୍ଦା ସ୍ୱରୂପ ଅର୍ଥ କିମ୍ବା ଗହଣା ଦାନ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ । ବୋଲଗଡ଼ରେ ଏକ ସାଧାରଣ ସଭାରେ ଭୟକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇ ଗାନ୍ଧିଜୀ କହିଥିଲେ ଭୟ ହଇଜା, ବସନ୍ତ ବା ମ୍ୟାଲେରିଆ ଠାରୁ ଅଧିକ ମାରାତ୍ମକ । ରୋଗ ଶରୀରକୁ କ୍ଷୀଣ କରେ ମାତ୍ର ଭୟ ଆତ୍ମଶକ୍ତି କୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ । ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କର ଏହି ବାଣୀ ଟି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନକୁ ଛୁଇଁଥିଲା ।

ସର୍ବଭାରତୀୟ ସ୍ତରରେ କସ୍ତୁରବା ଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ସରୋଜିନୀ ନାଇଡୁ, ଅରୁଣା ଆସଫ ଅଲ୍ଲୀ, ବିଜୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଣ୍ଡିତ, ଜାନକୀ ଦେବୀ ବଜାଜ,ସୁଚେତା କ୍ରିପାଲିନୀ ପ୍ରମୁଖ ନାରୀ ନେତ୍ରୀ ମାନେ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମ ରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନିଭେଇଥିଲେ । ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ କୁନ୍ତଳା କୁମାରୀ ସାବତ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୂତନ ଚେତନା ଉଦ୍ରେକ କରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇପାରିଥିଲେ । ଦାଣ୍ଡିରେ ଲୁଣ ମରା ଅଭିଯାନ ସଫଳ ହେବାପରେ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶ ରେ ଲୁଣମରା ଅଭିଯାନ ସହିତ ବିଦେଶୀ ବସ୍ତ୍ର ଦୋକାନ ଓ ମଦ, ଅଫିମ ଓ ଗଂଜେଇ ଦୋକାନ ସାମ୍ନାରେ ପିକେଟିଂ କରିବା ପାଇଁ

ନାରୀ ମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ କରି ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଥିଲେ । ଶହ ଶହ ସଂଖ୍ୟାରେ ମହିଳା ମାନେ ଏଥିରେ ସାମିଲ ହେବାକୁ ଆଗଭର ହୋଇପଡ଼ିଲେ । ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରକାର ନୂତନ ଜାଗରଣ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । କସ୍ତୁରବା ଏଥିରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ନାରୀମାନେ କାରାବରଣ କରିବା ଉପରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ କହୁଥିଲେ ଜେଲ ଯିବା ଯଜ୍ଞକର୍ମ ସହିତ ସମାନ ବୋଲି ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ଆଗଧାଡ଼ିର ମହିଳା ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ରମାଦେବୀ, ମାଳତୀ ଚୋୖଧୁରୀ, ସରଳା ଦେବୀ, କିରଣ ବାଳା ସେନ୍, ଗୋଦାବରୀ ଦେବୀ, ମଙ୍ଗଳା ସେନ୍ ଗୁପ୍ତା, ଜାହ୍ନବୀ ଦେବୀ, ଶୋଭାବତୀ ପଣ୍ଡା, ପ୍ରିୟମ୍ବଦା ଦେବୀ, ହେମଲତା ଦେବୀ, ସୁନାମଣି ଦେବୀ, ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ମହାରଣା, ପାର୍ବତୀ ଗିରି ପ୍ରମୁଖ । ଆମ ପ୍ରଦେଶରେ ରମାଦେବୀ ଓ ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ ଙ୍କ ଡାକରାରେ ବହୁସଂଖ୍ୟକ ମହିଳା ସତ୍ୟାଗ୍ରହରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ଇଂଚୁଡ଼ି, କୁଜଙ୍ଗ ଅଂଚଳରେ ଲୁଣମରା କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଲା । ସରଳା ଦେବୀ ହୁମା ଅଭିମୁଖେ ଲୁଣ ମାରିବା ପାଇଁ ଗଲାବେଳେ ରାସ୍ତାରେ ଗିରଫ ହୋଇ ଛଅ ମାସ ଜେଲ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗିଲେ ସୁଦୂର ଭେଲୋର ଜେଲ୍ ରେ । ମହିଳା ମାନେ ଭୋକ ଉପାସରେ ରହି ଓଦା ଲୁଗା ପିନ୍ଧି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଅଟଳ ଥିଲେ । ମହିଳାମାନଙ୍କ ବୀରତ୍ୱ ଦେଖି ଚାରିଆଡେ ଅଦ୍ଭୁତପୂର୍ବ ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ୧୯୪୨ ମସିହା ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ରମାଦେବୀ, ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ, ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ମହାରଣା ଙ୍କ ସମେତ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ମହିଳା କର୍ମୀ ଏଥିରେ ଯୋଗଦାନ କରିଥିଲେ । ବାଲେଶ୍ୱର ଇରମ ଠାରେ ପରିବେୱା ଓ ଗୁରୁବାରୀ ମେହେର ନାମ୍ନୀ ଦୁଇ ମହିଳା ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀ ପୋଲିସ ଗୁଳିରେ ସହିଦ ହୋଇଥିଲେ । ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତାକୁ ଅକ୍ଷରେ ଅକ୍ଷରେ ପାଳନ କରୁଥିଲେ ମହିଳା ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀ ଗଣ – ଅନ୍ୟାୟକୁ ସହିଯିବା ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀର କାମ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଅନ୍ୟାୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀର ଧର୍ମ । ୧୯୩୪ ମସିହାରେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କର ହରିଜନ ଗସ୍ତ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଛୁଆଁ ଅଛୁଆଁ ଭେଦ ଭାବ ଦୂର କରିବା ଥିଲା ଏହି ଗସ୍ତର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

କଟକ ସହରରେ ମହିଳା ସ୍ବେଚ୍ଛାସେବିକା ମାନେ ହରିଜନ ବସ୍ତି ବୁଲି ଝିଅ ମାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷର ଚିହ୍ନାଇବା ସହିତ ପାଠ ପଢ଼ାଇବା, ଲେଖା ଶିଖାଇବା, ଗଣିତ ଆଦି ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଆଦି କାମରେ ଲାଗିଲେ । ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଔଷଧ ବଣ୍ଟନ କରିବା ଓ ସେମାନଙ୍କ ଘରଦ୍ୱାର ସଫା କରିବା, ମଲା ପଶୁର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ ନ କରିବା ପାଇଁ ବୁଝେଇବା ଆଦି କାମରେ ମହିଳା ସ୍ବେଚ୍ଛାସେବିକା ମାନେ ନିୟୋଜିତ ରହିଲେ । ରମାଦେବୀ ଓ ତାଙ୍କ କର୍ମୀ ମାନଙ୍କ ନିରବଛିନ୍ନ କାମ ଦେଖି ଗାନ୍ଧିଜୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ମୌଳିକ ଶିକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ନିଜକୁ ସାମିଲ କରିଥିଲେ । ମହର୍ଷି କାର୍ଭେ ଯେ କି ନିଜ ଜୀବନ ନାରୀ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ କଥା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କହିଥିଲେ ୩୦ ବର୍ଷ ଧରି ନାରୀ ଜାଗରଣ ପାଇଁ ସେ ଯାହା କରି ପାରି ନଥିଲେ ସାବରମତିର ଏହି ଯାଦୁଗର ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା କରି ଦେଖାଇଥିଲେ ।

ସାମଗ୍ରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ବୋଲି ଗାନ୍ଧିଜୀ ବିଚାର କରୁଥିଲେ । ସେ କହିଥିଲେ ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଭୟରେ ନାରୀଟିଏ ରାତି ଅଧରେ ରାଜରାସ୍ତାରେ ବିନା ଦ୍ବିଧାରେ ଯାତାୟାତ କରିପାରିବ ସେତେବେଳେ ଜାଣିବ ଯେ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆସିଲା । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଆବର୍ତ୍ତମାନର ୭୪ ବର୍ଷ ପରେ ନାରୀ ଆଜି ଅତ୍ୟାଚାରିତ ଓ ନିର୍ଯ୍ୟାତିତ । ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଅମୁଲ୍ୟ ବାଣୀ ଯାହାକି ଖରାପ କଥା କହିବା ନାହିଁ, ଖରାପ କଥା ଦେଖିବା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା ଶୁଣିବା ନାହିଁ ଆଜି ପ୍ରହସନରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି ଏ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ । ରାତିକଥା କିଏ ପଚାରେ ଦିନ ଦୁଇ ପହରରେ ମଧ୍ୟ ନାରୀମାନେ ନିଜକୁ ଅସୁରକ୍ଷିତ ମଣୁଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ସଂଗ୍ରାମୀ ମାନେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ବାଜି ଲଗାଇ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମରେ ଉତ୍ସାହ ଉଦ୍ଦୀପନା ସହିତ ନିଜକୁ ସାମିଲ କରିଥିଲେ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ବପ୍ନ ବାସ୍ତବରେ କେତେ ସଫଳ ହୋଇଛି ତାର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବା ଆଜିର ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଚେତନ, ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ନାଗରିକର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।

ସ୍ୱାଧାନତା ସଂଗ୍ରାମର ଚିରସ୍ମରଣୀୟ ନାରୀ ନେତ୍ରୀ

ସାରା ଦେଶ ଚଳିତ ବର୍ଷ ସ୍ୱାଧୀନତାର 78 ବର୍ଷ ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି । ଆଜିର ଏହି ଦିନ ଭାରତ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ସଫଳତାର ଦିନ । ଏହି ଦିନ ଦେଖିବାକୁ ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ସହିତ ଲଢିବା ସହ କେତେ ବଳିଦାନର ରହିଛି ଅବଦାନ । ଏହି ସ୍ୱାଧୀନତା ହାସଲ କରିବାରେ କେବଳ ଭାରତୀୟ ପୁରୁଷ ନୁହଁ ଅନେକ ମହାନ ନାରୀ ନେତ୍ରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଅବଦାନ ରହିଛି ।

ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୋରା ସରକାର ବିରୋଧରେ ଲଢଇର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଥିଲେ । ମାତୃଭୂମି ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ବିରୋଧରେ ଲଢେଇ ସମୟରେ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲା । ନିଷ୍ଠା ସହିତ ନିଜରକ ହକ୍ ପାଇଁ ଲଢିବା ସହ ମୁକ୍ତ ତଥା ସମୃଦ୍ଧ ଭାରତ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିବାର ସ୍ୱପ୍ନ ବ୍ରିଟିଶ ରାଜ ବିରୋଧରେ ବିଦ୍ରୋହରେ ନିଆଁ ଲଗାଇଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ଏହି ବଳିଦାନ ଦେବା ଶକ୍ତି ଶେଷରେ ଦେଶକୁ ବ୍ରିଟିଶ କବଳରୁ ମୁକ୍ତ କଲା ।

ଭାରତ ଆଜି ସ୍ୱାଧୀନତାର 78 ଗୌରବମୟ ବର୍ଷ ପାଳନ କରୁଛି । ଏହି ଅବସରରେ ଆସନ୍ତୁ ମନେପକାଇବା ସେହି ନାରୀ ନେତ୍ରୀ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ରହିଛି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତ ଗଠନରେ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ।

ଅରୁଣା ଆସଫ ଅଲି

ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ଗ୍ରାଣ୍ଡ ଓଲ୍ଡ ଲେଡି ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ଅରୁଣା ଆସଫ ଅଲି । ଭାରତ ଛାଡିବା ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ବମ୍ବେର ଗୋଆଲିଆ ଟ୍ୟାଙ୍କ ମଇଦାନରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଚିରସ୍ମରଣୀୟ ରହିଛନ୍ତି ।

ଦିଲ୍ଲୀର ପ୍ରଥମ ମେୟର ଥିବା ଅଲି ଲବଣ ସତ୍ୟଗ୍ରାହର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିରୋଧ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ବ୍ରିଟିଶ କାରାଗାର ଭୋଗିଥିଲେ । ଆସଫ ଅଲିଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବା ପରେ INC ରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ଅରୁଣା ରାଜନୈତିକ ବନ୍ଦୀମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରି ଜେଲରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅସଦାଚରଣକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ଏବଂ ଅନାହାର ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ । ଖବର ଅନୁଯାୟୀ, ସେ 1940 ଦଶକ ପୂର୍ବରୁ ଜେଲରୁ ମୁକୁଳିବା ପରେ ଅନେକ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ ।

ମ୍ୟାଡାମ୍ ଭିକାଜୀ କାମା

ଭିକାଜୀ ରୁସ୍ତୋମ କାମା ବମ୍ବେ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁମ୍ବାଇ) ରେ ଏକ ପାର୍ସୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ମ୍ୟାଡାମ୍ କାମାର ପିତା ସୋରାବଜୀ ଫ୍ରାମଜୀ ପଟେଲ ପାର୍ସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ମ୍ୟାଡାମ୍ କାମା ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ପାଇଁ ଲଢିଥିଲେ ଏବଂ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅନାଥ ଆଶ୍ରମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଇଥିଲେ ।

ସେ 1900 ଦଶକ ପୂର୍ବରୁ ବିଦେଶୀ ଦେଶରୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ସାହିତ୍ୟ ଲେଖିଥିଲେ । 1902 ମସିହାରେ ସେ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ରିଟେନ ଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଭାଗ ନେବେ ବୋଲି ସେମାନଙ୍କ ସର୍ତ୍ତ ପାଳନ କରିବାକୁ ମନା କରିଦେଇଥିଲେ । ଜଣେ ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରଦୂତ ଭାବରେ ସେ 1907 ମସିହାରେ ଜର୍ମାନୀ ଗସ୍ତରେ ଯାଇ ଜାତୀୟ ଜାତୀୟ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ ।

ତାରା ରାନୀ ଶ୍ରୀବାସ୍ତବ

ବିହାରର ଏକ ସରଳ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ତାରା ରାନୀ 1942 ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଫୁଲେନ୍ଦୁ ବାବୁଙ୍କ ସହ ବାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ତାରା ରାନୀ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସମ୍ବାଳିବା ସହ ସିୱାନ୍ ପୋଲିସ୍ ଷ୍ଟେସନରେ ଭାରତୀୟ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଥିଲେ ।

ତାରା ରାନୀ ଅନେକ ମହିଳାଙ୍କୁ ବ୍ରିଟିଶ ରାଜଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଗଦେବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ବିରୋଧର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ । ସେମାନେ 'ଇନକିଲାବ' ନାରା ଦେଇ ପୋଲିସ ଷ୍ଟେସନ ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ପୋଲିସ ଗୁଳି ଚଳାଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଏଥିରେ ଆହତ ହୋଇଥିଲେ । ତାରା ରାନୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଧରି ବିରୋଧ ଜାରି ରଖିଥିଲେ । ତାରା ନିରନ୍ତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ।

କମଳାଦେବୀ ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟ

କମଲାଦେବୀ ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟ ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ଥିଏଟର ଅଭିନେତ୍ରୀ ଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଥିଲେ । ଅପ୍ରେଲ 1903 ରେ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ମାଙ୍ଗାଲୋର (ତତ୍କାଳୀନ ମାଡ୍ରାସ) ରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଦ୍ୱାରା ଗିରଫ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଥମ ମହିଳା ଥିଲେ ।

ଭାରତୀୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ହସ୍ତତନ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରେକ୍ଷାଳୟର ନବୀକରଣ ପାଇଁ କମଲାଦେବୀ ସଂଗ୍ରାମ କରୁଥିଲେ । ସେ ଭାରତୀୟ ମହିଳାଙ୍କ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ । 1930 ମସିହାରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଲବଣ ସତ୍ୟଗ୍ରାହରେ ସେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରିଥିଲେ ଏବଂ ମାଡ୍ରାସ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରୁ ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ମହିଳା ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଅଲ ଇଣ୍ଡିଆ ମହିଳା ସମ୍ମିଳନୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ଆନି ବେସାନ୍ତ

ଅକ୍ଟୋବର, 1847 ରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଆନି ବେସାନ୍ତ ଜଣେ ବିଦେଶୀ ମହିଳା ଯିଏକି INC ରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ତଥା ଶିକ୍ଷାଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜଡିତ ଥିଲେ । କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ସଭାପତି ବେସାନ୍ତ ବନାରସ ହିନ୍ଦୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଥିଲେ ।

ବ୍ରିଟେନରେ ନାସ୍ତିକତା ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବିଶ୍ୱାସର ସମର୍ଥକ ଥିବା ବେସାନ୍ତ ଗରିବ ଲୋକଙ୍କୁ ଉନ୍ନତ ଜୀବନଯାପନ ଯୋଗାଇବା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲେ । ସେ ଭାରତରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରଚାର କରିବା ପାଇଁ ହୋମ୍ ରୁଲ୍ ଲିଗ୍ ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।

ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ 1933 ମସିହାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଭିଯାନ ଜାରି ରଖିଥିଲେ ।

ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ଭୂମିକା

“ନାରୀ ଶକ୍ତି ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶକ୍ତି । ତାକୁ ଉପେକ୍ଷା କରାଯାଇ ନପାରେ ।”

“ଯେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତୃଶକ୍ତି ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଗ ନଦେଇଛି,

ସେତେ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏ ଦେଶ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହୋଇନାହିଁ ।” – ନେତାଜୀ

ସେହି ନାରୀମାନଙ୍କର ଭାରତର ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମରେ ଭୂମିକା ଏବେ ବିଚାର୍ଯ୍ୟ :

ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର କାହାଣୀ ୧୮୫୭ ମସିହାର ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଶେଷହୁଏ ୧୯୪୭ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ୧୫ ତାରିଖରେ । ଏ ସଂଗ୍ରାମରେ କେତେ ବଳିପଡ଼ିଲେ, କେତେ ନିଖୋଜ ହେଲେ, କେତେ ନିର୍ଯାତିତ ହେଲେ ଏବଂ କେତେ କାରାବରଣ କଲେ, ତା’ର ସଠିକ୍ ହିସାବ ପାଇଁ ଇତିହାସ ନୀରବ । ଆଉ ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଆମେ ଏହାର ଅଗ୍ରଦୂତ ବୋଲି ଧରିନେଉଛୁ, ସେମାନେ ଆଖି ଦୃଶିଆ

ଭାବେ ଏମିତି କିଛି ଲୋକ : ଯେମିତି ଗାନ୍ଧି, ଗୋପବନ୍ଧୁ ଏବଂ ନେହୁରୁ ଇତ୍ୟାଦି ଅଥଚ ସେଇମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅନେକ ନାରୀ ଚରିତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଆମେ ଅଘୋଷିତ ଚରିତ୍ର ଭାବି ଭୁଲିଯିବାକୁ ବସିଛୁ; ହୁଏତ ସେମାନେ ପ୍ରାତଃ ସ୍ମରଣୀୟ ।

ଭାରତୀୟ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମରେ ପ୍ରଥମରୁ ହିଁ ନାରୀମାନେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛନ୍ତି । ତତ୍କାଳୀନ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂରୀଭୂତ ପାଇଁ ସଳିତା ଜଳିଲାପରି ଏମାନେ ଜଳିଛନ୍ତି ଏବଂ ଜଳାଇଛନ୍ତି ଜାତୀୟତାର ବହ୍ନି; ଧରାଇଛନ୍ତି ସ୍ୱାଧୀନତାର ମଶାଲ ।

୧୮୫୭ ମସିହାରେ ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ସିପାହୀ ମଙ୍ଗଳ ପାଣ୍ଡେଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ରକରି । ଏମିତି ଭାବିଲେ ତ ଏହା ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟାପାର ଥିଲା । ମାତ୍ର ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଏହାକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ରୂପଦେବା ଏବଂ ଏଥିରେ ଝାସଦେବା ନିମନ୍ତେ ଆଗରୁ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ ସରିଥିଲା । ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ କେବଳ ଇନ୍ଧନ ଯୋଗାଇଲା । ଏହି କାରଣରୁ ରାଜରାଜୁଡ଼ାମାନେ ଏବଂ ସର୍ବସାଧାରଣ ଲୋକ ଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲେ । ଅବଶ୍ୟ ଏଥିନିମନ୍ତେ ସାମରିକ, ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ନୈତିକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣମାନ ଅଛି । ଏହି ରାଜ ରାଜୁଡ଼ା ଓ ସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ପ୍ରଥମରୁ ଦେଖୁ ଝାନସୀ ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀବାଈ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଚରୀ ଝାଲକାରୀ, ରାଣୀ ଅକଲିବାଈ ଲୋଧା, ଅଯୋଧ୍ୟାର ବେଗମ୍ ହଜରତ୍ ମହଲ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅନେକ ଅନାମଧେୟା ଅନୁଗତ ଏବଂ ଅନୁଚର । ଏମାନେ ଦେଶର ମୁକ୍ତିପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନକୁ ତିଳତିଳକରି ଜାଳି ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ । ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀବାଈ ଯିଏକି ନିଜେ ସୈନ୍ୟଚାଳନାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନୁଗତ ଝାଲକାରୀର ଦେଶପ୍ରୀତିର ପଟାନ୍ତର ନାହିଁ ।

ନେତାଜୀ ସୁବାଷ ବୋଷଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବହିଜର୍ଗତରୁ ଯେଉଁ ‘ଦିଲ୍ଲୀଚଲୋ’ର ଡାକରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ନାରୀ ନେତ୍ରୀଥିଲେ ଯାହାଙ୍କୁ କ୍ୱଚିତ୍ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମାଡ଼ାମ ଭିକାଜୀ କାମା । ୧୮୬୧ମସିହାରେ ବମ୍ବେରେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ । ତାଙ୍କର ସ୍ଲୋଗାନ ଥିଲା – ଆମେ ଭାରତୀୟ, ଭାରତବର୍ଷ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର । ଏଥିରେ କାହାକୁ ରାଜୁତି କରିବାକୁ ଆମେ ଦେବୁ ନାହିଁ ।

ଏବେ ବିଚାରନ୍ତୁ ସରୋଜିନୀ ନାଇଡ଼ୁଙ୍କ କଥା ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ବୁଲୁବୁଲ୍ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତା । ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ଅସାଧାରଣ କବି, ବାଗ୍ମୀ, ନେତ୍ରୀ ଏବଂ ତେଜସ୍ୱିନୀ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ । ସେ ୧୯୧୪ରେ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସରେ କିଛି ଦିନପାଇଁ ସଭାପତିତ୍ୱ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୩୦ରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଯୋଗୁଁ ଜେଲ୍ ଯିବାରୁ ସେ ତା’ର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ । ସେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ୧୯୪୯ମାର୍ଚ୍ଚ ୨ରେ ଇହଧାମ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ । ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ପାଇଁ ଆମେ ଋଣୀ ।ଅନ୍ତହୀନ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର କାହାଣୀର ଅଧିକାରିଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ଅରୁଣା ଆସିଫ ଅଲ୍ଲୀ ଯିଏକି ନିଜପାଇଁ ନିଜେ ଏକ ଇତିହାସ । ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି କମଳା ନେହେରୁ, ମହାଦେବୀ ବର୍ମା, ସୁଭଦ୍ରା କୁମାରୀ ଚୌହାନ, ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଣ୍ଡିତ, ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧି, କସ୍ତୁରବା ଗାନ୍ଧି, ଗୁଜୁରାଟର ନୀଳାବତୀ ଜେଠୀ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଗଙ୍ଗୁବାଇ, ବଙ୍ଗର ଜୌର୍ତିମୟୀ ଗାଙ୍ଗୁଲି, ମାତଙ୍ଗିନୀ ହାଜରା, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମୁର୍ଦୁଳା ସାରାଭାଇ, ବିହାରର ଅକଲି ଦେବୀ, ଜାନକୀ ମିଶ୍ର, ଭୂମେଶ୍ୱରୀ ଫୁକନାନୀ, ଆସାମର ପୁଷ୍ପଲତା ଦାସ ଯିଏକି ‘ଶାନ୍ତି ବାହିନୀ’ ଓ ‘ମୃତ୍ୟୁ ବାହିନୀ’ ନାମରେ ଦୁଇଟି ଦଳ ଇଂରେଜଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କରିଥିଲେ; ନେତାଜୀଙ୍କର ଝାନସୀ ରେଜିମେଣ୍ଟର କ୍ୟାପଟେନ୍ ଥିଲେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ୱାମୀନାଥନ୍ ଓରଫ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସେହେଗଲ । ସେ ଅଗଷ୍ଟ ୯ତାରିଖ ୧୯୪୭ରେ ମୁମ୍ବାଇର ଅଗଷ୍ଠ କ୍ରାନ୍ତି ମଇଦାନରେ ଉଷା ମେହେଟ୍ଟାଙ୍କ ସହ ତ୍ରିରଙ୍ଗା ଉଡ଼ାଇଥିଲେ ।

୧୯୨୧ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୧ତାରିଖରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଓଡ଼ିଶା ଆସିଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶାର ସଂଗ୍ରାମୀ ନାରୀ ନେତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ଭାଷଣରେ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରମାଦେବୀ ଅନ୍ୟତମ । ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ସେ ଏକ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ଆତ୍ମା । ସେ କହୁଥିଲେ – ଲଢ଼, ଦେଶ ପାଇଁ ଜେଲ ଯିବାକୁ ହେବ, ସ୍ୱଦେଶୀ ଜିନିଷ ପିନ୍ଧିବାକୁ ହେବ, ଫାଶୀ ପାଇବାକୁ ହେବ । ମୁଁ ତାହାହିଁ କରିବି । ଫାଶୀ ନପାଆନ୍ତୁ ପଛେ, ତା’ ଠୁ ଅଧିକ କରିଛନ୍ତି ସିଏ । (୧୮୧୯-୧୮୯୫)

ସେହିପରି ଉତ୍କଳ ଭାରତୀ କୁନ୍ତଳା କୁମାରୀ ସାବତ (୧୯୦୦-୧୯୫୮) । ସେ ତାଙ୍କ କବିତା ‘ଆହ୍ୱାନ’ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଶୁଣାଇଥିଲେ ଅମର୍ଷୀବାଣୀ । ହେ ପୁରୁଷ ଯଦି ତୁମେ ନଉଠ ଏଥର ଆମେ ରଣବେଳେ ହେବୁ ଅଗ୍ରସର ଆମେ ନାରୀଗଣ କୋଣରୁ ବାହାରି ଧରିବୁ ଅସହଯୋଗ ତରବାରୀ

ଯାଉ ପଛେ ପ୍ରାଣ ଥାଉ ଦେଶ ମାନ, ରଖି ଜାଣୁ ଆମେ ସ୍ୱଧର୍ମ ସମ୍ମାନ। ଅନ୍ୟତମା ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ ଯାହାଙ୍କ ଅବଦାନ ନ କହିବା ଭଲ । ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଅନୁଭୂତିରେ ସେ ସ୍ୱୟଂ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ । ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି ସରଳା ଦେବୀ, ଯିଏକି ଜଣେ ବିପ୍ଲବିନୀ ବହ୍ନି କନ୍ୟା ଏବଂ ଦାମ୍ଭୀକା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ । ଶୈଳବାଳା ଦେବୀ, ରେବା ରାୟ, କିଶୋରୀ ମଣି ଦେବୀ, ହେମବତୀ ଦେବୀ, ରସମଣୀ ଦେବୀ, ଜଗତସିଂହପୁରର ଶ୍ରୀମତୀ ନିଶାମଣୀ ଦେବୀ ଯିଏକି ଗାନ୍ଧିଙ୍କର ଖଟିଖିଆ ଓ କାଟିପିନ୍ଧା ଆହ୍ୱାନରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସୂତାକାଟି ଲୁଗାବୁଣି ପିନ୍ଧିବାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଉଥିଲେ । ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାର ଗୋଦାବରୀ ଦେବୀ ସ୍ୱାଧିନାତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଗଦେଇ ଗାନ୍ଧିଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ଶିଖାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେମିତି ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାରେ ମା’ ପାର୍ବତୀ ଗିରି ଏବଂ ପ୍ରଭାବତୀ ଦେବୀଙ୍କ ଅବଦାନ କମ୍ ନୁହେଁ । ଏତଦ୍ ବ୍ୟତୀତ ସ୍ୱାଧିନତା ସଂଗ୍ରାମ ନେତ୍ରୀ ନନ୍ଦିନୀ ଶତପଥି, କୋକିଳା ଦେବୀ, ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡିର ରାଣୀ ପାଟ୍ଟ ମହାଦେଈ ଏବଂ ହରାମଣୀ ଦେବୀ, ଅର୍ଣ୍ଣପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ।

ଉପରୋକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ କେଇଜଣ ମହିୟସୀ ବିଦେଶିନୀ ଏମାଟିକୁ ନିଜର କରି ଭାରତୀୟ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନି ବେଶନ୍ତା ଜଣେ ଇଂରେଜ ମହିଳା । ଜନ୍ମ ଅକ୍ଟୋବର, ୧,୧୮୪୭ । ସେ ୧୮୯୩ ମସିହାରେ ଭାରତକୁ ଆସି ଏ ମାଟିକୁ ନିଜର କଲେ । ୧୯୧୪ ମସିହାରେ ସେ ଭାରତୀୟ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମରେ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିଉ ଇଣ୍ଡିଆ ନାମକ ପତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦେଶାତ୍ମବୋଧ ସୃଷ୍ଟିକଲେ । ୧୯୧୬ରେ ହୋମରୁଲ୍ ବା ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଇଂରେଜ ହୋଇବି, ସେହିମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ୧୯୧୭ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର କଲିକତା ଅଧିବେଶନରେ ସେ ସଭାପତିତ୍ୱ କରିଥିଲେ । ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ଦୁଃଖଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଦରଦୀ ହୃଦୟ ସଦାବେଳେ କାନ୍ଦି ଉଠୁଥିଲା । ଆମର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ୧୯୩୩ ମସିହାରେ ସେ ଆମଠୁ ଦୂରେଇ ଚିରନିଦ୍ରା ଗଲେ । ସେ ବି ନମସ୍ୟା ।ସେହିପରି ଭଉଣୀ ନିବେଦିତା, ସେବା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ପ୍ରତୀକ । ସେ ବି ଏ ମାଟିକୁ ନିଜର କଲେ ଯଦିଓ ଜନ୍ମ ଆୟରଲ୍ୟାଣ୍ଡରେ ୧୮୬୭ରେ । ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଭାରତ ଭୂମିରେ ପଦାର୍ପଣ କଲେ ୧୮୯୭ ମସିହାରେ । ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ନାମ ମାର୍ଗାରେଟ୍ ନୋବେଲ । ‘ନିବେଦିତା’ ହେଉଛି ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରଦତ୍ତ ନାମ । ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କ ଅନ୍ତେ ସେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ (୧୯୦୨-୧୯୦୪) । ସେ ଆମ ପାଇଁ ଲେଡ଼ି ଉଇଥି ଲ୍ୟାମ୍ପ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ ।

ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ଓଡ଼ିଶାର ନାରୀ ଶକ୍ତି ରେ ମା ରମାଦେବୀଙ୍କ ଭୂମିକା ଦେଶର ସ୍ୱାଧୀନତା କୁ ୭୮ ବର୍ଷ ବିତି ଯାଇଛି, ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରହସ୍ୟ ଏଭଳି ରହିଛି ଯାହାକି ଆଜିର ଯୁବପିଢ଼ୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ ଅଜ୍ଞ ଅଟନ୍ତି l ଆଜିର ସମାଜ ରେ କେବଳ ନାରୀ ଶକ୍ତି କହିଲେ ନାରୀ ମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା , ସମ୍ମାନ, ଅଧିକାର କୁ ବୁଝାଉଛି , କିନ୍ତୁ ସତରେ ତାହା କଣ ନାରୀର ସ୍ୱାଧୀନତା ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆଢୁଆଳ ରେ କେତେଯେ ସତ୍ୟତା ଲୁଚି ରହିଛି ତାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାରୀ ନିହାତି ଜାଣିବା ଜରୁରୀ l

ମା ରମାଦେବୀ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଜଣେ ଏଭଳି ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଯାହାକି ଚିର ସ୍ମରଣୀୟ ଅଟେ, ୩ ଡିସେମ୍ବର ୧୮୯୯ରେ ଗୋଟିଏ ଜମିଦାର ପରିବାରରେ ସତ୍ୟଭାମା ପୁର ରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ l ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଗୋପାଳ ବଲ୍ଲଭ ଦାସ ଓ ମାତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ବସନ୍ତ କୁମାରୀ ଦେବୀ l ସେ ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ଙ୍କ ଝିଆରୀ ଥିଲେ l ମାତ୍ର ୧୫ ବର୍ଷ ଅୟୁରେ ସେ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଚୌଧୁରୀ ଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ l ଏବଂ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଚୌଧୁରୀ ଇଂରେଜ ଶାସନ ସମୟ ର ଜଣେ ଡେପୁଟି କଲେକ୍ଟର ଥିଲେ l

ଏହାପରେ ସେ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଚୌଧୁରୀ ଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ସଂଗ୍ରାମ ରେ ୧୯୨୧ ରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଏହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ର ଯାତ୍ରା l ମା ରମାଦେବୀ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖୁବ ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲେ ତେଣୁ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ରେ ଖୁବ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ l ଏବଂ ମହିଳା ମାନଙ୍କୁ ଦେଶର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁ ର ଗଳିକନ୍ଦି ବୁଲୁଥିଲେ l ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ସେ ଜୟ ପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ, ବିନୋଭା ଭାବେ ଏବଂ ଦାଦା ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇଥିଲେ l ୧୯୨୧ ରେ ଯେତେବେଳେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ ହୋଇଥିଲା ସେହି ସମୟ ରେ ସେ ଦେଶର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ନିଜକୁ ବଳିଦାନ କରିବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇସାରି ଥିଲେ l

ଏହାପରେ ୧୯୩୦ ରେ ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ରେ ନିଜକୁ ସକ୍ରିୟ କରିଥିଲେ, ମା ରମାଦେବୀ ଙ୍କୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ସେନାନୀ ଯେପରିକି ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ, ସାରଳା ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ଗିରଫ ମଧ୍ୟ କରାଯାଉ ଥିଲା ଓ ଜେଲ୍ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡିଥିଲା l ୧୯୪୨ ରେ ଭାରତ ଛୋଡ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ମା ରମାଦେବୀ ଓ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଚୌଧୁରୀ ଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ ପରିବାର କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇ ଥିଲା l ମା କସ୍ତୁରବା ଗାନ୍ଧୀ ଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ମା ରମାଦେବୀଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାରେ କସ୍ତୁରବା ଟ୍ରଷ୍ଟ ର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ l

ତାଙ୍କ କର୍ତବ୍ୟ କେବଳ ଏଠାରେ ସରି ଯାଇ ନଥିଲା, ୧୯୪୭ ରେ ଭାରତ ର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ପରେ ମା ରମାଦେବୀ ବିନୋଭା ଭାବେ ଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଭୁଦାନ ଓ ଗ୍ରାମଦାନ ଆନ୍ଦୋଳନ ରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ l ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ର ମୁଖ୍ୟ ଉଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଭୂମି ହୀନଙ୍କ ଭୂମି ଦାନ କରିବା l ୧୯୬୨ ରେ ଭାରତ-ଚୀନ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟ ରେ ସେ ଆହତ ସୈନିକ ମାନଙ୍କର ସେବା କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଯାଇଥିଲେ l

ମା ରମାଦେବୀ ଙ୍କୁ ୧୯୮୧ ରେ ଯମୁନାଲାଲ ବଜାଜ ପୁରସ୍କାର ଓ ୧୯୮୪ ରେ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଦ୍ୱାରା ଡକ୍ଟର ଅଫ ଫିଲୋସଫି ରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇ ଥିଲା l ୮୫ ବର୍ଷ ଅୟୁରେ ଜୁଲାଇ ୨୨ , ୧୯୮୫ ରେ ମା ରମାଦେବୀ ଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା l

ଉପସଂହାର

ଯତ୍ର ନାର୍ଯ୍ୟସ୍ତୁ ପୂଜ୍ୟାନ୍ତେ

ତତ୍ର ରମ୍ୟନ୍ତେ ଦେବେତା

ନାରୀ ଆଉ ଅସୂର୍ଯ୍ୟଂପଶ୍ୟା, ଦୁର୍ବଳା ଓ ପରମୁଖାପେକ୍ଷୀ ହୋଇ ରହିନାହିଁ। ସମୟ ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଜାଗରଣ ସୃଷ୍ଟିକରି ତାକୁ ସମାଜର ମହାସ୍ରୋତରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟା କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି। ଦିନ ଥିଲା ସେ ଏକ ମୂକ ଗୋମାତା ସଦୃଶ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲା। ତା’ର ଇଚ୍ଛା ଅନିଚ୍ଛା ପ୍ରତି ଏ ପୁରୁଷପ୍ରଧାନ ସମାଜ ଆଖିବୁଜି ଦେଉଥିଲା। ଏକ ଯନ୍ତ୍ରମାନବ ରୂପେ ତାକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା।

ସମାଜର ବର୍ବରତାର ଶିକୁଳି ମଧ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆଜିର ନାରୀ କେବଳ ଇତିହାସ ରଚିନାହାନ୍ତି, ବରଂ ସେମାନେ ସାଜିଛନ୍ତି ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ। କଟକ ଜିଲାର ୬୫ ବର୍ଷୀୟା ଭିନ୍ନ ଚେତନାର ଅଧିକାରିଣୀ ହେଲେ ଶାନ୍ତା ମହାପାତ୍ର। ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାର ସଭ୍ୟ ଶିକ୍ଷିତ ପରିବାରର ପିଲାମାନଙ୍କ ସହଜ ଜୀବନଶୈଳୀ ସହ ବଣପାହାଡ଼ ଘେରା ଅନ୍ଧାରି ଇଲାକାର ଆଦିମ ଅଧିବାସୀ ପିଲାମାନଙ୍କର ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ତୁଳନା କରି ତାଙ୍କ ବ୍ୟଥାଭରା ହୃଦୟ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଲା। ସେ ନିଜର ସହଜ ଓ ସୁଖମୟ ଜୀବନଯାପନକୁ ପରିହାର କରି ସେହି ଅପାଂକ୍ତେୟ ଅଲୋଡ଼ା ଶିଶୁମାନଙ୍କର ସେବାଯତ୍ନ ଓ ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶ କଳ୍ପେ ସମର୍ପି ଦେଲେ ଜୀବନକୁ। ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନିଷ୍ପେଷିତ କୋମଳମତି ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ସମାଜର ମୁଖ୍ୟସ୍ରୋତକୁ ଆଣିବା ଓ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବାର ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ ଟିକକ ତାଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା ତାକୁ ସାକାର କରିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ ସେ ଧାଇଁଗଲେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅନୁନ୍ନତ ରାୟଗଡା ଜିଲାର ନିୟମଗିରି ଇଲାକାକୁ। ନିୟମଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ବାସକରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତି ଡଙ୍ଗରିଆ କନ୍ଧ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସଭ୍ୟତାର ଅରୁଣାଲୋକରେ ଅରୁଣାୟିତ କରିବା ଥିଲା ତାଙ୍କ ଜୀବନର ସର୍ବଶେଷ ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଭିଳାଷ। ଡଙ୍ଗରିଆ ଓ ଝରଣିଆ କନ୍ଧ ସମାଜର ମୁରବିମାନଙ୍କର ନାଲିଆଖିକୁ ଭ୍ରୂକ୍ଷେପ ନ କରି ନିଜ ହାତରେ କୋଳେଇ ନେଇଥିଲେ ଅବୋଧ ଡଙ୍ଗରିଆ ଓ ଝରଣିଆ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ। ପ୍ରକୃତି କୋଳରେ ଅଯତ୍ନର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ସେହି ଶିଶୁମାନଙ୍କର ନିକଟତର ହେବା ଆଦୌ ସହଜସାଧ୍ୟ ନ ଥିଲା। ହେଲେ ଶାନ୍ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବାର ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଯୋଗୁ ସବୁକିଛି ସମ୍ଭବ ହେଲା। କ୍ରମେ ମୁରବିମାନେ ତାଙ୍କ ମହତ୍‌ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ କନ୍ଧ ସମାଜର ହିତାକାଂକ୍ଷୀ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଫଳରେ ସେ ପାଲଟିଗଲେ ଅବୋଧ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ସ୍ନେହମୟୀ ମା’। ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠାପର ସାଧନାର ପ୍ରତିଫଳନ ସ୍ବରୂପ ନିୟମଗିରି ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଢ଼ିଉଠିଛି ଆଜି ଏକ ଆବାସିକ ଶିକ୍ଷାକେନ୍ଦ୍ର। ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନର ପ୍ରାୟ ୬ ହଜାର ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ନିୟମଗିରି ଇଲାକାରେ ରହିଛି ୮ ଗୋଟି ପଞ୍ଚାୟତ। ଏବେ ଆଉ ଶାନ୍ତା ଅପରିଚିତା ନୁହନ୍ତି ସେହି ବଣଜଙ୍ଗଲ ଘେରା ପାହାଡ଼ି ମୁଲକରେ। ପ୍ରାଥମିକ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିକ୍ଷେପ କରାଯାଉଥିବା ସେ ସନ୍ଦେହ ଓ ବିସ୍ମୟଭରା ଦୃଷ୍ଟି ବଦଳିଯାଇଛି ଭାବୋଚ୍ଛ୍ବାସରେ। କନ୍ଧ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷାର ଭାର ବହନ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି ଆଧୁନିକତାର ନବ ଉନ୍ମେଷ। ଗତ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଦଶକରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ସେ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି ତାଙ୍କ ଐକାନ୍ତିକ ଉଦ୍ୟମ। ସରକାରୀ ସାହାଯ୍ୟ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱେ ଉତ୍କଟ ଅଭାବକୁ ସାମ୍‌ନା କରି ହାରିଯାଇ ନାହାନ୍ତି ଶାନ୍ତା। ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳରେ ଉପନୀତ ହେବାର କି ଅଦମ୍ୟ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଓ ଅଟଳ ପ୍ରୟାସ। ପ୍ରକୃତି କୋଳରେ ଶାନ୍ତ ପରିବେଶରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ଶାନ୍ତାଙ୍କର ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନଟି ଯୁଗଯୁଗରୁ ସାଇତା ହୋଇଥିବା କନ୍ଧମାନଙ୍କର ଜଡ଼ତାକୁ ଅପସାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ନୂତନ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶନ ଦେବାର ଏହି ଅପୂର୍ବ ଉତ୍ସାହ ବାସ୍ତବିକ ଅନୁକରଣୀୟ। ଚିର ଅବହେଳିତ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ସମାଜର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ ଅନେକ କିଛି କରିବାର ଅଛି। ନାରୀ ଚରିତ୍ରର ଏକ ଗଠନମୂଳକ ପରିଭାଷା ହେଲେ ଶାନ୍ତା।

ଗୁଜରାଟର କୁମ୍ଭକାର ପରିବାରରେ ଜନ୍ମିତ ଆଉ ଜଣେ ନାରୀ ହେଲେ ବନଓ୍ବାରୀ ଦେବୀ। ସେ ଥିଲେ ମହିଳା ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଜଣେ ସକ୍ରିୟ ସଭ୍ୟା। ସେ ମହିଳା ସାଥୀ ହିସାବରେ ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ ଭୂମିକା ବେଶ୍‌ ସ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦରେ ନିର୍ବାହ କରୁଥିଲେ। ୧୯୯୨ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗୁଜ୍ଜର ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଜଣେ ୯ ବର୍ଷୀୟା କୁମାରୀର ବିବାହକୁ ସେ ବିରୋଧ କଲେ। ଫଳରେ ଉକ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କିଛି ଉଦ୍‌ଭ୍ରାନ୍ତ ଯୁବକ ବନଓ୍ବାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଦିବାଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସ୍ବାମୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଣବଳାତ୍କାର କଲେ। ଅକଥନୀୟ ଲଜ୍ଜା ଓ ଅତିଶୟ ମାନସିକ ଦୁର୍ବଳତା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ପୋଲିସର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ସିନା, ହେଲେ ଉପଯୁକ୍ତ ସାକ୍ଷୀ ଅଭାବରୁ ବିଚାରାଳୟରେ ଦୋଷୀମାନେ ଦୋଷମୁକ୍ତ ହେଲେ। ତା’ ପରେ ବନଓ୍ବାରୀ ଦେବୀଙ୍କ ଜୀବନରେ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନର କଳା ବାଦଲ ଘନେଇ ଆସିଲା। ତାଙ୍କୁ ‘ମହିଳା ସାଥୀ’ ପଦରୁ ହଟାଇ ଦିଆଗଲା। ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ବିପଦର ଖଣ୍ଡାଧାରରେ ବାଟ ଚାଲିବାକୁ ହେଲା। ତଥାପି ସମାଜସେବାରୁ ସେ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେନାହିଁ। କୁମାରୀ ବିବାହ ବିରୋଧରେ ତାଙ୍କ ସ୍ବର ଅଧିକ ଶାଣିତ ହେଲା। ୧୯୯୭ରେ ସୁପ୍ରିମ୍‌କୋର୍ଟଙ୍କ ବିଶାଖା ଗାଇଡ୍‌ଲାଇନ୍‌ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। କୋର୍ଟ ତାଙ୍କ ରାୟରେ ମହିଳାଙ୍କ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯୌନ ଶୋଷଣମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ବନଓ୍ବାରୀଙ୍କ ମନରେ ଆଶା ସଞ୍ଚାର ହେଲା। ଦୀଘର୍ର୍ ୫ ବର୍ଷ ପରେ ତାଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟ ମିଳିଲା। ବଳାତ୍କାରୀ କାରାଦଣ୍ଡ ଭୋଗିଲେ। ସମାଜର ଉଚ୍ଚବର୍ଗଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବିରୋଧରେ ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା କେତେ ଭୟଙ୍କର ତାହା କଳ୍ପନା କରିହେବ ନାହିଁ। ନିମ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାଧାରଣ ଜଣେ ଗ୍ରାମୀଣ ମହିଳାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ପ୍ରତି ସମର୍ଥନ ମିଳିଲା। ସବୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସଂଖ୍ୟାଧିକ ମହିଳା ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶକୁ ସ୍ବଚ୍ଛ ମନରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। କେବଳ ଗୁଜ୍ଜର ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନୁହେଁ, ଏ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ବହୁ ପରିମାଣରେ ହ୍ରାସ ପାଇଛି। ଏହା ମୂଳରେ କେବଳ ବନଓ୍ବାରୀ ଦେବୀଙ୍କ ନିଷ୍ଠାପର ସଂଗ୍ରାମ ହିଁ ନିହିତ।

କେରଳର ୭୫ ବର୍ଷୀୟା ମହିଳା ହେଲେ ମିନାକ୍ଷୀ ଦେବୀ। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମିନାକ୍ଷୀ ଆମ୍ମା ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ନିଜେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଗୁରୁକୁଳରେ ସେ କେରଳର ପ୍ରାଚୀନ ସାମରିକ କୌଶଳ ବା ମାର୍ଶାଲ ଆର୍ଟ ‘କଲାରିପାୟାଟ୍ଟୁ’ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି। ସ୍ବାମୀ ତାଙ୍କର ଥିଲେ ଉକ୍ତ ସାମରିକ କଳାରେ ଜଣେ ନିପୁଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ମିନାକ୍ଷୀଙ୍କ ଗୁରୁ। ସ୍ବାମୀଙ୍କ ଅକାଳ ବିୟୋଗରେ ମିନାକ୍ଷୀ ଭାଙ୍ଗି ନ ପଡ଼ି ଉକ୍ତ ସାମରିକ କଳାକୁ ସାର୍ବଜନୀନ କରି ଏହାର ପ୍ରସାର ନିମିତ୍ତ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଉଦ୍ୟମ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କ ଗୁରୁକୁଳରେ ୧୫୦ରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଅଛନ୍ତି। ମିନାକ୍ଷୀ ଦେବୀ ଶାଢ଼ି ଉପରେ ପୋଷାକ ପରିଧାନ କରି ଶିକ୍ଷାଦାନ କରନ୍ତି। ସାମରିକ ପୋଷାକ ପରିଧାନ କରିଦେଲେ ସେ ଭୁଲିଯାନ୍ତି ତାଙ୍କ ବୟସର ଆଧିକ୍ୟକୁ। ତାଙ୍କଠାରୁ ମାର୍ଶାଲ ଆର୍ଟ ଶିକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଭାରତ ନୁହେଁ, ବିଦେଶରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଅନେକ ଛାତ୍ରୀଛାତ୍ର ଏଠାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି। ସେ ପିଲାମାନଙ୍କଠାରୁ କୌଣସି ଅର୍ଥ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ। କେବଳ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଯାହା କିଛି ସେମାନେ ଖୁସିରେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେଇଥାନ୍ତି। ବୟସ ତାଙ୍କଠାରେ ହାର ମାନିଛି। ସମାଜର ସବୁସ୍ତରର ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଛି ଢେର ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନ। କେରଳରେ ତାଙ୍କ ଲୋକପ୍ରିୟତାର ପଟାନ୍ତର ନାହିଁ।

ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ନାରୀ ଥିଲା ପୁରୁଷ ସମାଜର କ୍ରୀତଦାସୀ ସ୍ବରୂପ। କିନ୍ତୁ ଆଜିର ନାରୀ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ବର୍ବରତାର ଖୋଳପା ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରି ଆସି ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି ସଫଳତାର ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ। ନାରୀ ଜାତି ସୁସଙ୍ଗଠିତ, ଶିକ୍ଷିତ, କର୍ମଠ ଓ ନୀତିନିପୁଣା ହେଲେ ଦେଶର ପ୍ରଗତି ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ। ସମାଜରୁ ଶୋଷଣ, ନିଷ୍ପେଷଣ ଓ ଦୁର୍ନୀତିର ବଳୟକୁ ଛିନ୍ନ କରି ନାରୀ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବ ଏକ ଅଭିନବ ଭାରତବର୍ଷ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ରେ ମହିଳା ଙ୍କ ଯୋଗଦାନ : ନାୟିକା ଙ୍କ ଭୂମିକା

ନାରୀ ସବୁ କ୍ଷେତ୍ର ରେ ପୂଜିତ, ନାରୀ କେବେ ଅବଳା ନୁହେଁ କି ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ, ଆସନ୍ତୁ ପଢ଼ିବା ସେଇ ନାରୀ ଙ୍କ ବିଷୟ ରେ କିଛି କଥା 😊