ଆଦ୍ୟକଥନ

ଉପନିଷଦ୍ ହେଉଛି ବେଦର ଶିରୋଭାଗ । ଏହାକୁ ବେଦାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହା ଜ୍ଞାନକାଣ୍ଡ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଏହାର ମୂଳାଧାର । ଏହାର ସାରତତ୍ତ୍ଵକୁ ନେଇ ରଚିତ ହୋଇଛି, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଓ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ଗୀତା । ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବିଦ୍ୟା ବିଷୟକ ଉପଦେଶଗୁଡ଼ିକର ଏହା ଏକ ମଧୁ ଭଣ୍ଡାର ।

ଉପ + ନି + ଷଦର ସମାହାର ହେଉଛି ‘ଉପନିଷଦ୍’ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ପ୍ରାପ୍ତି ଦିଗରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ମଣିଷକୁ ନିକଟତର କରାଏ । ଏହା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ୍ୟ ବିଦ୍ୟା ବିଷୟକ ଉପଦେଶାବଳିଯୁକ୍ତ ଏକ ସଦ୍‌ଗ୍ରନ୍ଥ । କେତେକଙ୍କ ମତରେ, ‘ଉପ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ, ଶିଷ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ଉପବେଶନ କରି ଯେଉଁ ‘ନିଷଦ୍’ ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରହସ୍ୟ ଶୁଣେ, ତା’ର ନାମ ‘ଉପନିଷଦ’ ।

ଆମ ଦୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ୧୦୮ଟି ଉପନିଷଦ୍ ଅଛି, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମତରେ ଉପନିଷଦ୍‌ମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୧୫୦ ହେବ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରାଚୀନତମ ଉପନିଷଦ ଗୁଡ଼ିକ ରଚିତ ହୋଇଥିବାର ସୂଚନା ମିଳେ । ତେବେ କାଳ ନିର୍ଣୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବହୁ ମତ ମତାନ୍ତର ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ।

ଉପନିଷଦର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି, ବେଦମନ୍ତ୍ରର ଗୂଢ଼ାର୍ଥ ଅବଗତ ନିମିତ୍ତ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା । ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ତାତ୍ତ୍ଵିକ ଭାବ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛି ଉପନିଷଦର ବାର୍ତ୍ତା। ମୁନି ଋଷିମାନଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଚେତନାର ସାରସ୍ଵତ ସ୍ଵରୂପ ହେଉଛି ଉପନିଷଦ୍। ଏହା ବିଶ୍ଵ ଜନମାନସକୁ ଦର୍ଶନ ତତ୍ତ୍ଵର ଅମୃତ ଚଖାଇଛି, ବହୁ ଭାବରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ କବି, ଦାର୍ଶନିକ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ରାଜନେତା ମାନଙ୍କର ମନୋଭୂମିକୁ ଉର୍ବର କରିଛି । ହିନ୍ଦୁ ଚିନ୍ତାନାୟକ ମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତନ ବିଭୂତି, ମାନବ ସମାଜ ପ୍ରତି ଏକ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଅବଦାନ ।

ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ପୃଥବୀର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦିତ ହୋଇଛି । ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ମୌଳିକତା, ଅନୁବାଦ ମଧ୍ୟରେ ହୁଏତ ବିରୋଳ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ନପାରେ, ତଥାପି ତାହା ଚିନ୍ତନ ସ୍ତରରେ ଆଲୋଡ଼ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।

ଅନୁଧ୍ୟାନରୁ ଜଣାଯାଇଛି, ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦିଲ୍ଲୀର ବାଦଶାହା ଶାହାଜାହାନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବାଛି ବାଛି କେତୋଟି ଉପନିଷଦ ପାର୍ଶୀ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ । ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ନବମ ଶତାବ୍ଦୀରେ କେତୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଏହାକୁ ଅଧ‌ିକ ଲୋକପ୍ରିୟ ଓ ପଠନୀୟ କରିଥିଲେ । ଉପନିଷଦ ଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ରଚିତ ହୋଇ ନଥିଲା । ଏହା ପଛରେ ଅଛି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷର ସାରସ୍ଵତ ତପଃସିଦ୍ଧି ।

ଅଧିକାଂଶ ଉପନିଷଦର ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକ ପଦ୍ୟାତ୍ମକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ଗଦ୍ୟ ପଦ୍ୟାତ୍ମକ ବା ଗଦ୍ୟାତ୍ମକ । ବେଦାନ୍ତ, ଉପନିଷଦର ମାୟାବାଦ, ସାଂଖ୍ୟର ପ୍ରକୃତିବାଦ ଏବଂ ତନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିବାଦ ପ୍ରାୟ ସମାନ । ତେବେ ପ୍ରକୃତି ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭେଦ ହେଉଛି, ପ୍ରକୃତି ପୁରୁଷ ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ । କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ନିବିଡ଼ । ଆତ୍ମା ଶକ୍ତିର ଆଧାର ।

ଜୈନ ତଥା ବୌଦ୍ଧ ସାହିତ୍ୟ ଓ ଦର୍ଶନ, ଉପନିଷଦୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଦର୍ଶନ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ । ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଉପନିଷଦ ।

ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ, ସମାଜ, ପରିବାର ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନର ଦିଗଦର୍ଶକ ରୂପେ, ବିଶ୍ଵ ମାନବସମାଜକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଚେତନ....କରାଇଛି । ମାନବୀୟ ଆବେଦନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ, ମାନବ ଜାତିର ସର୍ବକାଳୀନ ନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ପୂରଣ କରି ଆସିଛି ଏବଂ ମାନବ ସମାଜ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ

ଏ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅତୁଟ ରହିବ । ପ୍ରାଚ୍ୟ ପ୍ରାଜ୍ଞ ମାନସର ଏହି ବାଙ୍କୀୟ ଆବେଦନ, ମାନବ ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ମଧୁସ୍ରାବୀ ମନ୍ଦାକିନୀ ।

ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ, ଦମ (ଆତ୍ମ ସଂଯମ), ଦାନ, ଦୟାର ପ୍ରଶସ୍ତି ଗାନ କରିଛି । ଛନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦ, ସତ୍ୟ ଅହିଂସା, ସରଳତା, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦାନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ବ ଆରୋପ କରିଛି । ତୈଭିରୀୟ ଉପନିଷଦ୍ ପିତା, ମାତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅତିଥି ସେବା ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛି । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଶ୍ରମ ତ୍ୟାଗ କରି ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପ୍ରତି, ଏହା ହେଉଛି ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦୀକ୍ଷାନ୍ତ ଭାଷଣର ଅଂଶ ସ୍ଵରୂପ । ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମର ମୂଳ ପିଣ୍ଡ ।

ମୁଣ୍ଡକ ଉପନିଷଦ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟର ଜୟଗାନ କରିଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ (ଦମ), ବ୍ରହ୍ମାପଲବ୍ଧି (ଶମ), ବିବେକ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ନିବୃତ୍ତି (ଉପରତି), କ୍ଷମା ଓ ସହନଶୀଳତା (ତିତିକ୍ଷା), ଉପରେ ଅଧ୍ବକ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ନିର୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଏ ସବୁ ସଫଳ ସୁଖଦ ଜୀବନ ଯାପନର ସୋପାନ । ଅନ୍ୟ ଉପନିଷଦ୍ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜୀବନ ଓ ସମାଜ କୈନ୍ଦ୍ରିକ କର୍ଭବ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି ।

ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ପାଠକଲା ବେଳେ, ସମୟେ ସମୟେ ବିରୋଧାଭାଷର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ମିଳିଥାଏ । ଦୀର୍ଘ ଅବଧି ମଧ୍ୟରେ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଲିଖିତ ଉପନିଷଦରେ ଏ ପ୍ରକାର ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେବା ସ୍ଵାଭାବିକ । ଚିନ୍ତନର ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ତରର ଅନୁଭୂତି ଓ ଉପଲବ୍ଧି, ସାବଲୀଳ ଅନୁଭୂତି ଓ ଉପଲବ୍ଧି ଅପେକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ । କିନ୍ତୁ ଯେ ଯାହା କହନ୍ତୁ ପଛକେ, ସମସ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଲବ୍ଧିର ମୂଳଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ‘ବ୍ରହ୍ମୋପଲବ୍ଧି’। ପ୍ରକାଶ ଭଙ୍ଗୀର ଭିନ୍ନତା ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପାରେନାହିଁ।

ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିବା ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ୧୨ଟି ଉପନିଷଦ୍ ପ୍ରଧାନ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ୧.ଐତରୀୟ, ୨.ତୈତ୍ତିରୀୟ, ୩.ଛନ୍ଦଗୋ ଉପନିଷଦ୍, ୪.ମଣ୍ଡୁକ, ୫. ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦ ୬. କୌଷିତକୀ,

୭. ମୈତ୍ରାୟଣୀୟ, ୮. କଠୋପନିଷଦ, ୯. ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତ, ୧୦. ବୃହଦାରଣ୍ୟକ, ୧୧.ତଲବକାର ଓ ୧୨. ନୃସିଂହୋତ୍ତର ତାପନୀୟ ଉପନିଷଦ ଅନ୍ୟତମ।

ଓଁ ଉଶନ୍ ହ ବୈ ବାଜଶ୍ରବସଃ ସର୍ବବେଦସଂ ଦଦୌ ତସ୍ୟ ହ ନଚିକେତା ନାମ ପୁତ୍ର ଆସ।

ସହୋବାଚ ପିତରଂ ତତ୍ କସ୍ମୈ ମାଂ ଦାସ୍ୟସୀତି ଦ୍ଵିତୀୟଂ ତୃତୀୟଂ ତ ହୋବାଚ ମୃତ୍ୟବେ ତ୍ବା ଦଦାମୀତି ।

ଯସ୍ମିନ୍ନିଦଂ ବିଚିକିତ୍ସ‌ନ୍ତି ମୃତ୍ୟୋ

ଯତ୍ ସମ୍ପରାୟେ ମହତି ବ୍ରୁହି ନସ୍ତତି ।

ଯୋଽୟଂ ବରୋ ଗୂଢ଼ମନୁ ପ୍ରବିଷ୍ଟୋ

ନାନ୍ୟଂ ତସ୍ମାନ୍ନଚିକେତା ବୃଣୀତେ ।

~ କଠୋପନିଷଦ

ବାଜଶ୍ରବା ଋଷିଙ୍କର ନଚିକେତା ନାମରେ ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ । ଥରେ ଋଷି ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ସର୍ବସ୍ୱଦାନ କଲେ । ପୁତ୍ର ନଚିକେତା କହିଲେ, “ହେ ପିତା ! ପୁତ୍ରମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି । ଆପଣ ତାକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିଦିଅନ୍ତୁ ଏବଂ କହନ୍ତୁ କାହାକୁ ଦେବେ ? ” ଋଷି ଚୁପ୍ ରହିଲେ । ନଚିକେତା ତାଙ୍କୁ ବାର ବାର ଏ’ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାରୁ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ; “ମୁଁ ତୋତେ ଯମ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଛି ।” ଏହାଶୁଣି ନଚିକେତା ବିନା ଦ୍ବିଧାରେ ଚାଲି ଚାଲି ଯାଇ ଯମାଳୟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଯମଦେବଙ୍କୁ ସବୁକଥା କହିବାରୁ, ଯମଦେବ କହିଲେ, “ ମୁଁ ଖୁସୀ ହେଲି। ଏବେ ତୁମେ ବର ମାଗ। ନଚିକେତା ଯମରାଜଙ୍କୁ ଚାରିଟି ବର ମାଗିଲେ, ତା’ ମଧ୍ୟରେ ‘ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵ’ ରୂପକ ଗୂଢ଼ବିଦ୍ୟା ଦାନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ଯମରାଜା ବାରଣ କରି ବୁଝାଇବା ସତ୍ତ୍ବେ ସେ ନିଜ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଅଟଳ ରହିବାରୁ, ଧର୍ମରାଜ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ‘ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵ’ ଶିକ୍ଷାଦେଲେ । ଶିକ୍ଷାଦାନ ଶେଷରେ ତାଙ୍କୁ ମର୍ତ୍ତ୍ୟକୁ ଫେରାଇ ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ଜୀବନ କାଳ ଭୋଗ କରି ସାରି ନାହଁ, ଏବେ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ଯାଅ । ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଜୀବନ ସମାପ୍ତ ହେବାପରେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପୁଣି ଫେରି ଆସିବ । ” ତାହାହିଁ ହେଲା, ସେ ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରି ବ୍ରହ୍ମଲୀନ ହେଲେ ।

ନଚିକେତା

ଥିଲେ ଋଷି ମହିମା ମଣ୍ଡିତ

ବାଜଶ୍ରବା ନାମେ ସେ’ତ ଏ’ ବିଶ୍ଵବିଶ୍ରୁତ,

ଯଜ୍ଞ ଶେଷେ କରନ୍ତି ସେ ସଦା ଦାନ ପୁଣ୍ୟ

ଲଭି ତାହା ପ୍ରମୁଦିତ ଯାଚକ ବ୍ରାହ୍ମଣ।

ପିତୃଭକ୍ତ ବାଳକ ସେ ପୁତ୍ର ନଚିକେତା

କହିଲା ବିନମ୍ର କଣ୍ଠେ, “ଆହେ ପୁଣ୍ୟପିତା !

ସମ୍ପତ୍ତି ରୂପରେ ଗଣ୍ୟ ସନ୍ତାନ ସନ୍ତତି

ମୁହିଁ ମଧ୍ୟ ଦାନଯୋଗ୍ୟ ଅଟେ, ମହାଯତୀ !

ମୋତେ, କରି ସମର୍ପଣ

ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ମୋର କର ହେ ମହାନ୍!”

ଉଦାର ଗମ୍ଭୀର ଦୃଷ୍ଟି ତୋଳିଲେ ମହର୍ଷି

ନଚିକେତା ବାର ବାର ପୁଛିଲେ ଭରସି

“ହେ ପିତା, କା’ ହସ୍ତେ ମୋତେ କରିବେ ଅର୍ପଣ

ଦୟାକରି ପ୍ରକାଶନ୍ତୁ, ବୁଝୁ ମୋର ମନ।”

କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ ଋଷି, ତୁତ ଅବିବେକୀ,

କି’ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁ ମୋତେ,

ଆରେ ମୂର୍ଖ ! ଯମ ହସ୍ତେ ଦେଲି ତୋତେ ଟେକି,

ଯାଅ ଯମାଳୟେ

ରହ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଲୟେ ।

ନଚିକେତା ଗଲେ ଚାଲି ହୋଇ ବିଷାଦିତ

ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମାଳୟେ ହେଲେ ଉପଗତ,

ଯମଦୂତ ଆସି

ମୁନିକୁମରଙ୍କ ପଥ ଓଗାଳିଲେ ହସି ।

“ କାହିଁକି ଆସିଲ ଏଥୁ ବାଳ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ

ଜାଣି ନ କି ଯମାଳୟ ମରଣର ପୁରୀ ?

ଜୀବଲୋକ ମୃତ୍ୟୁପରେ ଆସନ୍ତି ଏ ପୁରେ

ଫେରିଯାଅ ହେ ବାଳକ, ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ।”

ଯମରାଜା ସମର୍ପିତ ଅଟେ ମୋ ଜୀବନ

ତେଣୁ ମୁହଁ ଅଟେ ମୃତ, ହେ ଦୂତ ମହାନ୍ ।

ଦୟାକରି ଛାଡ଼ିଦିଅ ମୋତେ

ଧର୍ମରାଜ ଦର୍ଶନ ମୁଁ କରିବି ତୁରିତେ।”

ଖୋଲିଗଲା ଦ୍ଵାର,

ନଚିକେତା ପ୍ରବେଶିଲେ ଯମ ଅନ୍ତଃପୁର ।

ନୀଳୋଜ୍ଜ୍ଵଳ କାନ୍ତି ଦୀପ୍ତ ମହିମା ମଣ୍ଡିତ

ଉଦାର ଗମ୍ଭୀର, ଧର୍ମରାଜ ବିରାଜିତ

ପଚାରିଲେ ସ୍ମିତ ହସେ, “ହେ ମୁନି ତନୟ।

କାହିଁକି ଆସିଲ ଏଥି କାହାଠାରୁ ଲଭିଲ ଅଭୟ ?

ଦୀର୍ଘ ଜୀବନର ତୁମେ ଅଟ ଅଧିକାରୀ

ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମେ ବସ୍ତ୍ର, ଯାଅ ତୁମେ ଫେରି ।”

“ଆପଣଙ୍କ ହସ୍ତେ ମୁହିଁ ସମର୍ପିତ ପ୍ରଭୁ !

ଆପଣ ମୋ ହର୍ତ୍ତା କର୍ତ୍ତା ଅଟନ୍ତିତ ସବୁ,

ମୃତ୍ୟୁ ପୁରେ, ‘ମୃତ୍ୟୁ ଦୀକ୍ଷା’ ମାଗେ ହାତ ପାତି।

ଆନନ୍ଦରେ କରିବି ବରଣ, ଏ ଜୀବନେ କରିଅଛି ପଣ।

“ମୋ ହୃଦୟ କଲ ଜୟ ପିତୃଭକ୍ତି ପଣେ

ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମୁହିଁ, ନିର୍ଭିକ ବଚନେ।

ବତ୍ସ ! ମାଗ ତିନିବର,

ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି ତୁମର ।”

ହାତ ଯୋଡ଼ି ନଚିକେତା କହିଲେ, “ରାଜନ !

ମୃତ୍ୟୁ ମାଗିଥୁଲି ମୁହଁ, ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ କରିଲେ ଭାଜନ

ଯଦି ଆନନ୍ଦିତ ପ୍ରଭୁ ଏ ବାଳକ ପରେ,

ପିତାଙ୍କ କଷଣ ମମ ଫେଡନ୍ତୁ ସତ୍ଵରେ

ମୋ ବିଚ୍ଛେଦେ ବିଗଳିତ ଅଟେ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ,

ଶାନ୍ତି ଶୀତଳତା ପ୍ରଭୁ! କରି ତାଙ୍କୁ ଦାନ ।

ମାଗୁଛି ଦ୍ଵିତୀୟ ବର, ‘ଅଗ୍ନିବିଦ୍ୟା’ ବିଧି

ବିଶ୍ୱର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଚାହେଁ ତା’ ସମୃଦ୍ଧି,

ଶିଖାଇ ଦିଅନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ ! ସାଧନାର ସୂତ୍ର,

ଜଗତ କଲ୍ୟାଣ ହେଉ ମଙ୍ଗଳ ପବିତ୍ର।

ସେ ସାଧନା ହେଉ ମୋର ଧେୟ

‘ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା’ ଲାଭପାଇଁ ତାହାହିଁ ପାଥେୟ ।

ତୃତୀୟ ପାର୍ଥନା ମୋର, ଘେନ ଧର୍ମରାଜ!

‘ଆତ୍ମ ବିଦ୍ୟା’ ଶିକ୍ଷାପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆଜ-

ଉପସ୍ଥିତ ଆଦମ୍ୟ ଆଗ୍ରହେ

ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ ମୁହିଁ ‘ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ’,

ଏ ଦେହେ, ଅଦେହେ ।”

ଧର୍ମରାଜ ସ୍ମିତାନନେ କହିଲେ ବୁଝାଇ

‘ଆନନ୍ଦେ ପୂରଣ କରୁଅଛି ବର ‘ ଦୁଇ’,

ପିତାଙ୍କର ଦୁଖ ରାଶି କରୁଛି ହରଣ

ପବିତ୍ର ଶାନ୍ତି ଯଜ୍ଞରେ କରୁଛି ମଗନ

ହେ ଶିଶୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ! ତୃତୀୟ ବର ପ୍ରଦାନେ ନପାରିବି ତୋଷି।

ଶୁଣ ବସ୍ତ୍ର, ଶୁଣ !

ମହର୍ଷି, ଦେବର୍ଷି ଯେତେ ଦେବଲୋକ ଗଣ,

‘ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ’ ଗୂଢ଼ବିଦ୍ୟା ନଜାଣନ୍ତି, କେହି

ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟମାତ୍ର ସେହି।

ସାଧନାରେ ମହାସିଦ୍ଧି ମିଳିଛି ଯାହାକୁ

ସେ କେବଳ ଯୋଗ୍ୟ, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ।

ଯାଅ ଫେରି ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମେ

ସାଧନାରେ ରୁହ ମଗ୍ନ ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭୂମେ ।”

“ ସମର୍ପିତ ମୁହିଁ ପ୍ରଭୁ ! ତବ ଶ୍ରୀଚରଣେ

ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା ଶିକ୍ଷା ଲଭେ ଏ ପବିତ୍ର ଭୂମେ,

ମାୟା ମୋହାଚ୍ଛନେ ସଦା ମର୍ତ୍ତ୍ୟଲୋକ ଭରା

ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା ତତ୍ତ୍ବ ଦୀକ୍ଷା ମିଳିବନି ପରା,

ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୋର ହେବନି ପୂରଣ

‘ଆତ୍ମ ଦର୍ଶନର’ ଦୀକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ ଆପଣ ।

ଏ ମୋର ପ୍ରାର୍ଥନା,

ଆହେ ମହାମନା !”

ପ୍ରୀତ ହୋଇ ଧର୍ମରାଜ ନଚିକେତା ପରେ

ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ ଦୀକ୍ଷାନ୍ତ ବିଧିରେ

ଦିବ୍ୟ ଦେବଭୂମେ,

'ସିଦ୍ଧିଲଭି ବାହୁଡିଲେ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମେ

ଯାପିବାକୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ମର୍ତ୍ତ୍ୟର ଜୀବନ,

ମାତା ପିତା କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇଲେ ପ୍ରସନ୍ନ।

ଧନ୍ୟ ନଚିକେତା, ଧନ୍ୟ ତୁମ ତ୍ୟାଗ ସିଦ୍ଧି ପବିତ୍ର ବାରତା ।

ବି. ଦ୍ର. – ଅଗ୍ନିବିଦ୍ୟା, ସ୍ଵର୍ଗସାଧନ ଓ ସ୍ଵର୍ଗଲାଭର ବିଦ୍ୟା ।

ଉପନିଷଦ କଥା

ଚାଲନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଉପନିଷଦ ବିଷୟରେ କିଛି