ମହାଭାରତ ରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ " ଯୋଗଃ କର୍ମସୁ କୌଶଳମ"।।"ଯୋଗ "ଅର୍ଥାତ୍ ଯୋଡିବା।ଯୋଗ କେବଳ ଏକ ବ୍ୟାୟାମ ନୁହେଁ।ଯୋଗ ରେ ଆମେ ଯୋଡିଥାଉ ଆତ୍ମା କୁ ପରମାତ୍ମା ସହ । ଚିତ୍ତ କୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ବିଧିକୁ ହିଁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରାରମ୍ଭ

*****

କୁହାଯାଏ ଆଜକୁ ପ୍ରାୟ ୬୦୦୦ ବର୍ଷ ତଳେ ଯୋଗ ର ଆବିଷ୍କାର ହୋଇଥିଲା। ସ୍ବୟଂ ପ୍ରଭୁ ପଶୁପତିନାଥ,ଆଦିଯୋଗୀ ହିଁ ଯୋଗ ର ଜନକ। ଥରେ ହିମାଳୟ ରୁ ଜଣେ ବାବା ଆସିଲେ । ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ। ଆଗ୍ରହ କଲେ ବାବା ଜୀବନ ବିଷୟରେ କହିବେ। ମୃତ୍ୟୁ ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ । କିନ୍ତୁ ବାବା ଏକଦମ୍ ଶାନ୍ତ ନିର୍ବିକାର। ଧିରେ ଧିରେ ଲୋକ ଚାଲିଗଲେ।ବାବା ସେମିତି ସେହିଠାରେ ବସିରହିଲେ। ଏମିତି କିଛି ଦିନ ବିତିଲା ପରିଶେଷରେ କିଛି ଲୋକ ବୁଝିଲେ ଯେ ଏହା କେବଳ ଏକ ଚମତ୍କାର ଏକ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ତାଙ୍କ ସହ ନିଜେ ବି ସେହି ଅଭ୍ୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେହିମାନେ ହେଲେ ସପ୍ତଋଷି।ବାବା ଜଣକ ହେଲେ ଆଦିଯୋଗୀ ଶିବ ଶଙ୍କର ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିର୍ବିକାର ଭାବ ମୁଦ୍ରା ଯୋଗ ମୁଦ୍ରା ଧ୍ୟାନ ମୁଦ୍ରା କୁହାଗଲା।ଏହି ହିସାବରେ ଶିବ ହିଁ ଯୋଗ ଉତ୍ପର୍ଣ କରିଥିଲେ।ସେ ଏହି ଶିକ୍ଷାଦାନ ପ୍ରଥମେ ସପ୍ତ ଋଷି ଙ୍କୁ ଦେଲେ ପରେପରେ ଋଷିମାନେ ପୃଥିବୀ ର ବିଭିନ୍ନ ଜାଗାରେ ତାକୁ ପହଞ୍ଚାଇଲେ । ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଆମକୁ ସିନ୍ଧୁ ଘାଟି ସଭ୍ୟତା ରୁ ମିଳିଥିବା କିଛି ଅବଶେଷ ରୁ ମିଳେ।

ଏହି ଦିକ୍ଷା ର ଆରମ୍ଭ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ହୋଇଥିଲା।ଯେଉଁ ଦିନ ଠାରୁ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହେଲା ସେହି ଦିନ ଟିକୁ ହିଁ ଆଜି ଯୋଗ ଦିବସ ରୂପେ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ,ଜୁନ ୨୧ ତାରିଖ।

ଯୋଗରେ ୮୪ ପ୍ରକାର ଆସନ ଅଛି।ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ କୁ ଜୀବନ ଜୀଇଁ ବାର କଳା ଶିଖାଇ।ମ ଉପନିଷଦ ରେ ଋଷି ମାନେ କହିଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସବୁ ବାହାରକୁ ଖୋଲା ଅଛି।ତେଣୁ ସର୍ବଦା ବାହାର ଖୁସି ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସର୍ବଦା ସାଂସାରିକ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଭିତରେ ଝୁଲୁଥାଏ। ସବୁକିଛି ଥାଇ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ ଆହୁରି ପାଇବାର ଲାଳସା ରେ ସେ ଖୁସି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ର ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ତଥା ମନର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତ ରହିବା ପାଇଁ ଆମର ପୂର୍ବଜ ମାନେ ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା ର ଆବିଷ୍କାର କଲେ।ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ସୂତ୍ର ସବୁ ରହିଛି ଯାହା ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳୀ ନିଜର ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ରେ ସବୁ କିଛି ବର୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ମଣିଷ ମନରେ ଯୋଗ କୁ ନେଇ ସମସ୍ତ ଜିଜ୍ଞାସା ଏଇ ଗ୍ରନ୍ଥ ରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେବେ ଜାଣିବାକୁ ହେବ ମହାଋଷି ପତଞ୍ଜଳୀ କିଏ? ପତଞ୍ଜଳୀ ଜଣେ ନାଗ ଜନଜାତିର ଥିଲେ। ସେ ତିନୋଗୋଟି ଶାସ୍ତ୍ର ର ରଚୟିତା। ବ୍ୟାକରଣ ଶାସ୍ତ୍ର ରେ ମଣିଷର ବାଣି ସୁଧାରିଲେ। ଏବଂ ଯୋଗ ରେ ଚିତ୍ତ ଏବଂ ଆୟୁର୍ବେଦ ଆଦି ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ଵାରା ମନୁଷ୍ୟ ର ଶରୀରକୁ ସୁଧାରିଲେ।

ଯୋଗର ପ୍ରକାର

*************

ମହର୍ଷୀ ପତଞ୍ଜଳୀ ଙ୍କୁ ଆମେ ଯୋଗ ର ସୂତ୍ର ଧର ବୋଲି କହି ପାରିବା । ତାଙ୍କ ଛଡା ପୃଥିବୀ ରେ ଯୋଗ ର ପ୍ରଚାର ଏବଂ ପ୍ରସାର କରିବାରେ ଆହୁରି ଅନେକ ଜଣ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ ଯେମିତି ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ,ମହାଋଷି ମହେଶ ୟୋଗୀ, ପରମହଂସ ୟୋଗାନନ୍ଦ ଓ ରମଣ ମହର୍ଷି ଆଦି ମହାନ ମାନବ ମାନେ ଯୋଗ କୁ ବିଶ୍ବ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବନେଇ ଥିଲେ।

ସବୁ ଧର୍ମରେ ଯୋଗ ର ବିଭିନ୍ନ ରୁପ ଅଛି ।ଅସଲରେ ଯୋଗ ଉପରେ କୌଣସି ଧର୍ମର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ।ସବୁ ଧର୍ମରୁ ଉପରେ ଯୋଗ।ତେବେ ହିନ୍ଦୁଧର୍ମରେ ଏହା ମୂଖ୍ୟତଃ ଅଛି -

ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ , ଭକ୍ତି ଯୋଗ, କର୍ମ ଯୋଗ ,କୁଣ୍ଡଳିନି ଯୋଗ,ହଠ ଯୋଗ ।

ଜୈନ ଯୋଗ

*********

ଜୈନ ଧର୍ମରେ ଯୋଗ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ରହିଛି।ମହାନ୍ ଋଷି ମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଯୁଦ୍ଧ ରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ ସେ ବୀର କିନ୍ତୁ ଯେ ନିଜ ଇଂନ୍ଦ୍ରୀୟ ମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରେ ତାଙ୍କୁ ମହାବୀର କୁହାଯାଏ।ମହାବୀର ଜୈନ ଧର୍ମର ଜନକ। ସେମାନେ ମୂଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ରତ୍ନ, ଯଥା ଅହିଂସା, ତପସ୍ୟା ଓ ଉପବାସ ରେ ବିଶ୍ବାସ ରଖନ୍ତି।

ବୌଦ୍ଧ ଯୋଗ

**********

ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ର ମୂଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ବା ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତି।ଏଥି ସକାଶେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମୀ ୩୭ ଟି ସାଧନା ବିକଶିତ କରନ୍ତି। ଏହି ଧର୍ମ ରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଏବଂ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଯୋଗ ମାନ ରହିଛି।ଚିନ ଦେଶରେ ଏହାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବେଶି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଯୋଗ

***********

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଯୋଗ ବା ରାଜ ଯୋଗ ବା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ଯାହା ମହାଋଷି ପତଞ୍ଜଳୀ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ।ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜା ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ତାନ୍ତ୍ରିକ ଯୋଗ

*********

ଏହିପ୍ରକାର ଯୋଗ ର ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହୁଏ ଯା‌ଆ ରେଖା ଦ୍ମାବାରା କିଛି ଚିତ୍ର ଅଙ୍କା ଯାଏ ।ଏହା ସମ୍ଭବତଃ ନାରୀ କୈନ୍ଦ୍ରିକ ଯୋଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।ଏହା ଏକ ବିବାଦିତ ଅବଧାରଣା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ହଠ ଯୋଗ

*********

ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଶକ୍ତି ନିର୍ମାଣ ଯୋଗ କୁ ହଠ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣାୟମ ଵଜ୍ରୟାନ ଏହି ଯୋଗ ର ଅନ୍ତର୍ଗତ।

ଲୟ ଓ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଯୋଗ

******************

କୌଣସି ଏକ ଜାଗାରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବା ଯୋଗ କୁ ଲୟ କୁଣ୍ଡଳୀନି ଯୋଗ କହିବା। ପରମାତ୍ମା ସହ ନିଜକୁ ଏକାକାର କରିଦେବା ବା ନିଜ କୁଣ୍ଡଳୀନି ଶକ୍ତି କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିପାରିବା ଏହି ଯୋଗରେ

ନିଷ୍କର୍ଷ

*****

ଯୋଗ ଭାରତ ର ସର୍ବ ପୁରାତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା।ଯୋଗ ଆପଣାଇ ପୁରାତନ କାଳର ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ଵ କୁ ଜାଣି ପାରୁଥିଲା।ଆଜି ପୁଣି ଯୋଗ ତାର ପୁରୁଣା ଅସ୍ତିତ୍ଵ କୁ ଫେରିଛି।ଦେଶ ଦୁନିଆ ରେ ପୁଣି ଲୋକପ୍ରିୟ ହୋଇଛି।ଯୋଗସାଧନା ର ଜନ୍ମସ୍ଥଳୀ ରୂପେ ଭାରତ ଗୌରବାନ୍ବିତ।

ଯୋଗର ଇତିହାସ (A brief history of Yoga)

" ଯୋଗଃ କର୍ମସୁ କୌଶଳମ"(yoga is skill in action)